320 
auf der Oberflache der Atomen gebunden ist. Man kan auch nur 
unter der letzteren, kèinesivegs unter der ersteren Annahme ein der 
wirklichkeit éntsprechendes Bdd der Gasdissociation erhalten ” l ). 
Boltzmann neemt dan ook aan, dat de chemische aantrekking 
zetelt in een gevoelig gebied (empfmdlicbes Bezirk) of uitstulping van 
het atoom, die aanleiding geeft tot het ontstaan van een door hem 
genoemde kritische ruimte (kritischer Raum). Wanneer nu het middel- 
punt van het tweede atoom ligt in de kritische ruimte van het eerste, 
en de gevoelige gebieden van beide atomen elkaar gedeeltelijk be- 
dekken, dan zijn beide atomen zeker chemisch met elkaar verbonden. 
Zooals Boltzmann aan toonde is men wel gedwongen aan te nemen, 
dat het gevoelige gebied locaal en niet gelijkmatig om het geheele 
atoom wordt aangetroffen, daar deze laatste aanname tot absurdi- 
teiten voeren zou. De slotsom waartoe Boltzmann geraakt is dan 
ook deze: ,,In dem jetzt betrachteten Falie, wo der kritische Raum 
iiber die ganze Oberflache der Deckungsphare gleichmassig verfeilt 
ist, würden sich, sobald die Atorne sich überhaupt zu verbinden 
anfangen, sofort mit Vorliebe Aggregate bilden, die eine grössere 
Atomzahl enthalten. Es würde daher sogleich et was Aenliches, wie 
bei der Verflüssigung eines Gases eintreten 2 ). 
Dat de chemische aantrekking dus locaal werkt, is wel zeker, 
en of men nu de voorstelling van Boltzmann omtrent de chemische 
aantrekkingskracht accepteert of de nieuwere van Stark 3 ), van 
Bohr 4 ) of van J. D. van der Waals jr. ‘), dit is op het oogenblik 
volkomen onverschillig, wij wenschen hier alleen goed te doen 
uitkomen, dat de chemische aantrekkingskracht een locale kracht is, 
waarvan het aantal aangrijpingspunten bepaald is door de valentie. 
Dat deze chemische kracht ook in den vasten toestand de atoom- 
bindingen in het molecmd beheerscht, en de valentie in deze phase, 
evengoed als in elke andere, tot uiting komen moet, dit mag dus wel 
a.ls volkomen vaststaand worden beschouwd, zoodat elk beeld, dat met 
deze van uit een chemisch standpunt zoo uiterst belangrijke omstan- 
digheden geen rekening houdt, foutief moet roezen. 
Ten slotte is nog op een ander bezwaar te wijzen. Het tegen- 
woordige beeld van de vaste stof is niet in staat een verklaring te 
geven van het bestaan van innerlijke evenwichten in de vaste phase. 
P De cursiveering is van ons. 
2 ) 1. c. p. 215. 
3 ) Prinzipien der Atomdynamik III. 
*) Phil. Mag. (6) 26, 1, 476. 857 (1913). 
3 ) Verslagen Kon. Akad. v. Wet. 22 , 1131 (1914). 
