1167 
ruimte van den bulbns noemt, ook zeer klein is. We zullen dus 
geen groote fouten maken, zoo we de door Volkmann verstrekte 
gegevens hieromtrent blijven gebruiken. 
Toch zijn er tegen de uitkomsten door Volkmann medegedeeld en 
later in de literatuur overgenomen eenige bezwaren te maken, 
en wel : 
Er wordt steeds te weinig op gewezen, dat de door Volk- 
mann gegeven cijfers slechts gemiddelden zijn en dat de uitersten 
soms vrij ver uit elkaar liggen. Deze uitersten zijn niet het gevolg 
van fouten bij meting of berekening gemaakt, doch berusten op 
anatomische individueele schommelingen. 
2°. De berekening van z'i door Volkmann uit Xi en y* is niet 
volkomen juist, daar hij er niet voldoende op gelet heeft, dat het 
draaipunt 1.29 mM. achter het middelpunt ligt. De door hem gebruikte 
formule Zi = y'r^—xi^—yi" had dus moeten zijn zi = y r^—xi^ —{yi—1.29y 
waarin r is de straal van den bol. 
3°. De berekening van y^ is zeer omslachtig en wordt gevonden 
door de berekening van een groot aantal gemiddelden, zoodat het 
zeer twijfelachtig wordt of men aan een waarde op deze wijze 
verkregen, al verricht men zijn metingen ook in 30 gevallen, veel 
beteekenis mag toekennen. 
Het eerste bezwaar is te ondervangen door ook de uitersten bij 
de verdere uiteenzettingen mede te laten tellen. Het tweede bezwaar 
eischt slechts een overdoen der berekening. Het derde bezwaar is 
ook eenigszins te ondervangen door een eenvoudiger berekening in 
te voeren uit de gegevens door Volkmann zelf verstrekt. Volkmann 
heeft namelijk bij 33 verschillende oogen den hoek gemeten, welken 
de richting van de pees, geprojecteerd op het horizontale vlak gaande 
door het draaipunt van het oog, maakt met de t/-as. Hiervoor 
vond hij : 
minimum: 40°10', maximum: 6l°3', gemiddeld: 47°24' 
Volkmann merkt hierbij uitdrukkelijk op, dat de waarschijnlijke 
fout zijner bepalingen slechts ongeveer bedraagt en dat dus 
het belangrijke verschil tusschen beide uitersten bewijst, dat de 
ligging van den m. obliquus superior en de hieruit volgende mecha- 
nische verrichtingen aan zeer groote individueele schommelingen 
onderworpen zijn. 
Kennen we nu Xi, yi en x^, dan is het zeer eenvoudig om door 
middel van genoemden hoek, welken we in ’t vervolg willen 
noemen, te berekenen volgens de formule y,, = (a’; — x^cot. q-\- yi. 
Met behulp van de minima, maxima en gemiddelden voor Xi, yi en q 
kunnen we nu ook voor y^ een minimum, maximum en gemiddelde 
