1747 
Het schommelende stelsel wordt in beweging gebracht, door den 
knop K over een kleinen hoek te draaien. Om deze draaiing binnen 
geschikte grenzen te houden wordt aan den knop een hefboompje 
bevestigd, dat aan de uiteinden twee schroeven draagt; deze stuiten 
tegen de plaat waarin de knop draait, en worden zfió gesteld, dat 
in den éénen uitersten stand van den hefboom het schommelende 
stelsel een gewenschten evenwichtsstand aanneemt, terwijl in den 
anderen het stelsel over een geschikten hoek gedraaid is. Brengt 
men den hefboom uit den evenwichtsstand naar den anderen en 
terug, dan geschiedt het schommelen oni den evenwichtsstand met 
een gewenschte amplitude. 
3. De bepaling van het log ar ithmische deer ement der schommelingen. 
De schommelingen werden waargenomen door spiegelaflezing. 
Daartoe droeg het schommelende stelsel, op de hoogte der glazen 
vensters, een ringetje met houdertje, waarin een vlak spiegeltje Sp was 
geschoven. De in het phjsisch laboratorium te Leiden gebruikelijke 
inrichting voor spiegelaflezing^), bestaande uit kijker, in inM. ver- 
deelde glazen schaal, verlichtingslamp en hollen spiegel, was op 
ongeveer 1.50 M. van den toestel op een afzonderlijken pijler opgesteld, 
Het logarithmische decrement der schommelingen werd afgeleid 
uit de waarneming der grootste uitwijkingen aan beide kanten van 
den evenwichtsstand (midden der schaal). De graphische voorstelling 
van de logarithmen dezer uitwijkingen gaf bij gunstige waarnemingen 
een bijna volmaakt rechte lijn, waarvan de helling het logarithmische 
decrement bepaalde. 
De afwijkingshoeken waren nooit grooter dan 4° en dus de uit- 
wijkingen op de schaal hoogstens 20 cM. ^). De waarnemingsreeksen 
werden afgebroken toen de amplitude der schommelingen tot op 
7 cM. ongeveer was gedaald®). 
1) Zie Meded. No. 25. Zitt. Versl. April 1896. 
2) Bij grootere uitslagen werd de aflezing te bezwaarlijk wegens een te snelle 
beweging der schaal. In hoeverre de theorie bij de snelheden die bij onze proeven 
optraden, toepasselijk is, is een punt dat we ons voorstellen te onderzoeken, door 
in overeenkomstige omstandigheden met een gewone vloeistof te werken. (Zie daar- 
omtrent nog G. Zf.mplén, Ann. d. Phys. (4) 49, 39, 1916). 
■ 2 ) Het is gemakkelijk in te zien, dat er voor de amplitudes een onderste grens 
is, welke het onvoordeelig zou zijn te overschrijden. Dit optimum moet worden bereikt 
wanneer — een minimum wordt, s zijnde de absolute waarnemingsfout die op de 
logarithme der amplitude kan worden gemaakt, en n het aantal schommelingen. 
Men leidt daaruit af dat, wanneer uitgegaan wordt van een amplitude a, de waar- 
a 
nemingsreeks niét verder iiitgestrekt mag worden dan tot de amplitude — . 
