(tekstfig. 1 a, 2a), neemt de uitbreiding van dit ventrale eelodemi 
naar achteren een einde, wellicht in verband met den bolvorm 
van het ei. Blijft de perianale groeizone nu toch doorwerken, dan 
zal een ringvormige ectodermverdikking om de plaats van den anus 
optreden. Deze laat zich inderdaad waarnemen, het komt mij voor, 
dat wij hierin de verklaring hebben van de ectodermverdikking, die 
wij in de fig. 1, 2 en 3 (plaat) zich in toenemende maté vlak onder de 
anaalinstulping zien ontwikkelen (*j en die zich, gelijk de para- 
mediane coupes leeren, ook links en rechts daarvan naar voren 
uitstrekt. Bij den axolotl, waar de uitbreiding van het ventrale 
ectoderm zoo gering is, is ook deze ectodermverdikking, hoewel 
waarneembaar, toch van zeer weinig beteekenis (tig. 5*). De werk- 
zaamheid der perianale groeizone schijnt spoedig daarop te eindigen 
en de ectodermverdikking verdwijnt in volgende stadiën weer lang- 
zamerhand. De somatogenese is hiermede geëindigd’). 
Wenden wij ons thans tot de periporale groeizone, die het uit- 
groeien van het stomodaeum resp. de mcdullairbtiis resp. de medul- 
lairplaat, benevens de achterwaartsche verschuiving van den porus 
cardiacus (Anneliden) resp. den blasporus resp. den porus neureri- 
tericus (Chordatenj bewerkt. Organen of processen, die voor den 
bouw van het volwassen dier van veel belang zijn, treden onto- 
genetisch vaak vervroegd op. Bij Lamellibranchiaten stidpt zich 
de schaalklier bijv. reeds tijdens de gastrulatie in, hoewel het laatste 
proces phylogenetisch ongetwijfeld veel ouder is. Zoo treedt ook de 
werkzaamheid der periporale groeizone en de daarmede gepaard 
gaande achterwaartsche verschuiving van den porus cardiacus, op 
dit tijdstip nog blastoporus, zeer vervroegd op, n.m. reeds tijdens de 
gastrulatie. De interferentie van het samentrekken van den blasto- 
porusrand met de achterwaartsche verschuiving van den blastoporus 
veroorzaakt de caudaad-excentrische sluiting' van den blastoporus, 
typisch voor de chordaten. De werkzaamheid der periporale groei- 
zone uit zich, zoolang de buisvorming nog niet opgetreden is, niet 
in de vorming van een stomodaeumbuis resp. medidlairbuis, gelijk 
willen doen, de door mij in Fig. 2 van mijn artikel in de Mitth. Neapel (1913) 
gegeven voorstelling van het uitgroeien van vertebraat t n annelide uit de trochophora 
in- twee tegengestelde richtingen als minder juist te herroepen : vertebraat en 
annelide groeien beide in dezelfde 5 n.m. caudale, richting uit. 
b Zou de somatogenese ook na de beëindiging der gastrulatie voortduren, dan 
zou de anus zich van de dooiercellenmassa verwijderen en ergens tusschen deze 
laatste en de punt van den staart komen te liggen. Dit geval komt vrij algemeen bij 
visschen voor. Als voorbeeld vermeld ik de steur (tekstfig. 5), doch ook vele been- 
visschen zouden hier genoemd kunnen worden, bij wier ,, larven’’ de plaats van 
den anus zeer verschillend en voor het determineeren van belang kan zijn. 
