1212 
pompen, vullen met lucht, vervangen van lucht door waterstof (dit 
vooral) of omgekeerd, veroorzaakten een sterke toename der wrij- 
ving '), die, zooals gezegd, op den duur weer minder werd 
Om in deze ongunstige omstandigheden met den eenmaal gebouw- 
den toestel toch voorloopige metingen te kunnen verrichten, hebben 
wij onze manier van werken eenigszins moeten wijzigen, en daarbij 
aan de nauwkeurigheid der uitkomsten veel minder hooge eischen 
gesteld. In ’t bijzonder was het bepalen der slingertijden door regi- 
stratie (zie meded. N°. 1496, IV, § 4) een met die nauwkeurigheid 
ongeevenredigde complicatie, en kon ruimschoots worden volstaan 
met een zuiver chronometrische bepaling, met behulp van een „stop- 
watch”, die de sec. aangaf * 2 3 )- Verder maakte de gevoeligheid 
van den draad voor toestandsveranderingen, dat gedurende een geheele 
proevenreeks de toestel niet mocht worden gewijzigd, d. w. z. de 
cylinders niet mochten worden verwisseld ; aangezien daardoor echter 
het nut van deze cyiinders (zie meded. N°. 1496, IV, § 5) verloren 
ging, konden deze gevoeglijk worden weggelaten 4 ). We hebben dan 
ook in ’t vervolg met onveranderlijk schommelend stelsel gewerkt ; 
dit had tengevolge dat hu op een andere wijze dan te voren de 
wrijving van het gas op het niet in de vloeistof gedompelde deel 
van het stelsel moest worden geelimineerd. Dit hebben we zoo ge- 
daan, dat we, behalve proeven waarbij de bol in de vloeistof schom- 
melde, ook proeven hebben genomen, waarbij de bol, even boven 
de vloeistof, in damp van lage temperatuur schommelde; uit de 
kennis nu van de dichtheid en wrijvingscoëfficient van dien damp 
kon dan met behulp van de formules' (24') en (28) van meded. 
NV 1486 het koppel worden bepaald, dat de bol door wrijving in 
den damp ondervond, en dit werd van het geheele wrijvingskoppel 
bij de proef in den damp afgetrokken; het, verschil meenden 
we te kunnen beschouwen als het koppel, dat het schommelend 
stelsel ook bij de proeven in de vloeistof door wrijving buiten 
de vloeistof ondervond. 
1) Vermoedelijk een gevolg van occlusie van gassen door den metaaldraad. Met 
kwartsdraden, die deze onaangename eigenschap waarschijnlijk niet zouden bezitten, 
hebben we niet gewerkt. 
2 ) Om van deze veranderingen geen last meer te hebben, lieten we den toestel 
voortdurend met waterstof gevuld. 
R ) Door het waarnemen van den duur van tien schommelingen was T toch 
nog op 0,01 sec. ongeveer nauwkeurig te bepalen. 
4 ) Het traagheidsmoment van het schommelende stelsel was dus, bij gewone 
temperatuur, K= 372,5 + 27,8 = 400,3. Daardoor werd de schommeltijd wel kleiner 
dan vroeger (17,22 sec.), maar dat was geen overwegend bezwaar. 
