1465 
gehuldigde opvatting, nog meer geldt dit voor de zenu weindorgancn. 
Na hare scheeden verloren te hebben, treedt daar de zenuw in relatie 
tot bepaalde cellige elementen: voor de motorische zenuw de spier- 
vezel, bij de sensibele de tastcellen van de eindorganen. Tusschen 
deze beide categorieën bestond de laatste jaren een tegenstrijdigheid ; 
want, terwijl voor de motorische zenuw door Prof'. Bokke de intra- 
protoplasmatische ligging van het eindnetwerk, en het bestaan van 
het ultraterminale netwerk was aangetoond, werd voor de sensible 
eindorganen nog steeds aan de scheiding tusschen eindschijf en tast- 
cellen vastgehouden. Deze tegenstrijdigheid verviel voor een groot 
deel, toen het mij gelukte aan te toonen, dat in strijd met de 
vigeerende opvattingen (Scymonowicz, Dogtel, Botezat), het terminale 
netwerk in de volwassen lichaampjes niet tusschen de cellen in ge- 
legen is, maar als een onderling verbonden dubbelstel ligt in de randzónes 
van beide aangrenzende cellen, en dat verder vandaar uit, vergelijkbaar 
met het motorische ultraterminale netwerk, een regelmatig reticulum 
zich door beide cellen uitbreidt. (Zie: J. Boeke en G. C. Heringa, 
De samenhang der zenuweindigingen met de hen omgevende weefsel- 
elementen. K. A. W. 29 Jan. 1916). 
Een onderzoek naar de ontwikkeling der lichaampjes van Grandry, 
leverde resultaten, die met de zoo juist genoemde morphologische 
gegevens zeer goed overeenstemmen: Omstreeks den 14 — 16 en broed- 
dag ligt onder het epitheel en evenwijdig daaraan uitgebreid, een 
zenuwplexus, opgebouwd uit dicht opeengedrongen, later losser aan- 
eengevoegde, vertakte anastomoseerende, kernhoudende elementen. 
Deze celcomplexen, opvallend door hun donkere kleuring met ijzer- 
haematoxyline, herbergen rijkelijk anastomoseerende fibrillen en al 
vroeg ook fibrilnetten. Spoedig is er dan differentiatie naar twee 
richtingen waar te nemen. De groote menigte der cellen sluit zich 
blijvend aan bij recht toe, recht aan verloopende fibrillen en wordt 
tot ScHWANN-cel. Een klein deel daarentegen, correspondeerend met 
de hier en daar intercalair voorkomende fibrilnetten, differentieert zich 
allengs tot volkomen typische GRANDRY-cel. ScHWANN-cel en Grandry- 
cel zijn dus gelijk waardige elementen, en beide moeten, vergelijkbaar 
met Held’s lemmoblasten als draagsters der neuroftbrillen worden be- 
schouwd. Over de herkomst der cellen, die den subcutanen plexus 
samenstellen, heb ik geen gegevens kunnen verzamelen. Gegeven 
den ouderdom van mijn embryonen en het bestek van mijn onder- 
zoek was dit trouwens te verwachten. Wel meen ik ieder genetisch 
verband tusschen het epitheel en den subcutanen celplexus te hebben 
kunnen uitsluiten, zoodat ik Botezat’s meening, dat de tastcellen 
ab origine epitheelelementen zijn, als onjuist moet qualificeeren. Ook 
