147 
oplossingen, welke toepassing ik met het oog op de alsdan optre- 
dende niet controleerbare onnauwkeurigheden die tot zeer onjuiste 
gevolgtrekkingen kunnen aanleiding geven (en hebben aanleiding 
gegeven !) — ongewenscht achtte. De algemeene theorie van den 
thermodynamischen potentiaal (of vrije energie) is dan de aange- 
wezen en zekere weg. 
Het bestaan van den osmotischen druk is nooit door mij in twijfel 
getrokken. Men geeft geen berekeningen en verklaringen van iets 
dat niet bestaat ! Men hij bestaat alleen in een oplossing, die door 
een semipermeabele membraan van liet zuiver oplosmiddel (of van 
een oplossing van geringere concentratie) is gescheiden — en open- 
baart zich dan door een dijfusiedruk, van het zuivere oplosmiddel 
naar de oplossing (dus juist omgekeerd als de kinetische interpretators 
het zich voorstellen). 
Dat de boven omschreven osmotische diffusiedruk bij uiterst ver- 
dunde oplossingen een waarde heeft alsof de suikermoleculen in de 
suikeroplossing in den overeenkomstigen idealen gastoestand dezen 
druk uitoefenen, is een loutere toevalligheid, alleen te danken aan 
den term — log (1 — x) van het z.g. GiBBs’sche paradox ; welke term, 
naar wij weten, kinetisch met den dijfusiedrang van de componenten 
van het mengsel samenhangt. 
Alleen een kinetische theorie van den osmotischen druk, die van 
het diffusie-verschijnsel uitgaat, komt dan ook tot den genoemden 
term (Sechs Vortrage, S. 20 — 21); alle andere theoriën, die zich den 
druk in de suikeroplossing denken, komen slechts tot niet-logarithmi- 
sche uitdrukkingen met eenvoudig x (resp. c, 1 / 0 l /v—b, etc.), welke 
natuurlijk als gevolg van hunne afleiding aan den gewonen gasdruk 
(wet van Boïle, of bij niet-verdunde oplossingen de formule van 
van der Waals) herinneren, maar welke in den meest volstrekten 
zin onjuist zijn te noemen. 
Fontanivent sur Clarens, 22 April 1915. 
Naschrift bij de correctie . 
Naar aanleiding van een schriftelijke gedachtenwisseling met Prof. 
Ehrenfest (Prof. Lorentz was nl. zoo vriendelijk hem mijn stukje 
toe te zenden), is het mij nog duidelijker geworden, waaraan het 
m.i. onjuiste resultaat van E. moet worden toegeschreven. 
Hij neemt nl. bij zijn beschouwingen aan (dit is mij niet uit zijn 
Verhandeling gebleken) dat de moleculen der stoffen hoegenaamd 
geen werking op elkaar uitoefenen, d.w.z. dat alle krachten en 
werkingen ook bij de botsingen worden verwaarloosd, (dat de aan- 
10 * 
