268 
de vloeistof zwevende deeltjes berekenen. Bepaalt men dan het 
aantal dier deeltjes bijv. ultramikroskopisch, dan is zelfs het 
volume van één deeltje afzonderlijk te berekenen. 
Toepassing dezer formule op colloïdale oplossingen zal ons inzicht 
in het wezen dezer systemen belangrijk kunnen verdiepen. Men kan 
eenigen twijfel opperen, of de onderstellingen door Einstein gedaan 
bij de afleiding der formule, wel voor colloïdale oplossingen, waarin 
de deeltjes zooveel kleiner zijn, doorgaan. Maar Einstein zelf heeft 
haar toegepast op suikeroplossingen en uit het resultaat in verband 
met bepalingen van den diffusiecoëfïicient het getal van Avogadro 
berekend. Dat hij daarvoor op deze wijze 6,6.10 28 vond, toont wel 
aan, dat de gedane supposities niet ver van de waarheid zijn. Het 
is mij overigens gebleken, dat ook verscheidene waarnemingen over 
de viskositeit van gewone oplossingen aan dezelfde formule voldoen, 
gelijk ik in een uitvoeriger publicatie hoop aan te toonen. Er bestaat 
dus geen bezwaar, om de formule voor colloïdale oplossingen, die 
immers tusschen de gewone oplossingen en de suspensies of emul- 
sies in staan — daarvan slechts door de grootte der ,, opgeloste” deeltjes 
verschillend — te gebruiken. Dat er over de waarde van den factor 
nog geen volkomen zekerheid heersclit, is voorloopig niet van groot 
belang. Het is mij er thans slechts om te doen, minstens qualitatief 
te laten zien, dat de deeltjes van het colloïd met een hoeveelheid 
van het oplosmiddel verbonden zijn. Om een voorbeeld te geven : 
de ultramikroskopisch zichtbare deeltjes in een ijzerhydroxyd- 
oplossing bestaan uit een aantal moleculen ijzerhydroxyd, plus een 
aantal moleculen water ; als één geheel bewegen deze zich door de 
omringende vloeistof. Groote viskositeit moet dan toegeschreven 
worden aan groot volume der colloïddeeltjes, hetzij dat deze zelf 
zeer groot zijn, hetzij dat ze veel water addeeren. Hierbij zij erop 
gewezen, dat men voor de vergelijking van verschillende oplossingen de 
concentraties zal moeten uitdrukken in volumeprocenten, omdat 
volgens het hier ingenomen standpunt de viskositeit alleen van het 
volume der opgeloste deeltjes afhangt. 
Ook bij gewone, moleculaire oplossingen kan men dit denkbeeld 
doorvoeren. Dat de viskositeit van oplossingen van electrolyten vaak 
betrekkelijk groot is, is in verband te brengen met de eigenschap 
der ionen, zich met water te verbinden of te omhullen, voor welk 
vermogen talrijke onderzoekers bewijzen van de meest verschillende 
kanten aangevoerd hebben. Dienovereenkomstig vertoonen die zout- 
oplossingen, wier ionen het minst tot hydraatvorming neigen, ook 
de kleinste viskositeit. Maar hierop wil ik heden niet verder ingaan. 
Ik heb nog slechts van een tweetal stoffen metingen mee te deelen, 
