770 
Natuurkunde. — De Heer Kamerlingh Onnes biedt aan Mededeeling 
No. 148/; uit het Natuurkundig Laboratorium te Leiden: 
J. E. Verschaïfelt. ,, De imvendige wrijving van vloeibaar 
gemaakte gassen. I. De schommelende draaiingsbeweging van 
een bol in een wrijvende vloeistof” . 
(Mede aangeboden door den Heer J. P. Kuenen). 
L. Met het oog op onderzoekingen omtrent de inwendige wrijving 
van vloeibaar gemaakte gassen, bij lage temperatuur, en meer be- 
paaldelijk van vloeibare waterstof, die ik, op uitnoodiging van Prof. 
Kamerlingh Onnes, voornemens ben te ondernemen, met- medewer- 
king van den Heer Ch. Nicaise, en waarbij als methode van onder- 
zoek gebruikt zal worden het waarnemen van de demping der 
schommelende draaiing van een bol, in die vloeistoffen opgehangen, 
geef ik hier de theorie van die schommelende wenteling van een 
bol in een wrijvende vloeistof. Hoewel verscheidene autoren zich 
reeds met dit vraagstuk hebben bezig gehouden 1 ) en de formules 
waarin hun uitkomsten zijn bevat reeds experimenteele toepassing 
hebben gekregen, meen ik toch, dat het niet overbodig is mijn wijze 
van behandeling van het probleem hier mede te deelen, omdat ik 
daarbij een methode heb gevolgd, die m. i. eenvoudiger en aan- 
schouwelijker is dan die, welke door de vorige schrijvers werd 
gebruikt, en de formules die ik heb gekregen zich beter dan de 
vroegere tot berekeningen leenen. 
We onderstellen dat een bol vrij schommelt om een middellijn, onder 
de werking van een koppel (wringingskoppel van een ophangdraad), 
waarvan bet moment Mn evenredig is met den draaiingshoek «. 
Zonder wrijving zou de bol een harmonische schommeling uitvoeren, 
waarvan de schommeltijd zou zijn : 
K zijnde het traagheidsmoment van den bol om een middellijn 
(juister het traagheidsmoment van het schommelende stelsel, waarvan 
de bol deel uitmaakt), M het draaiingsmoment per hoekseenheid. 
Schommelt de bol in een wrijvende vloeistof, dan is de beweging 
gedempt en dan blijkt (hoewel een werkelijk experimenteel bewijs 
nog ontbreekt), dat, wanneer de wrijving niet al te groot is, 
b Lampe, Programm des stadt. Gymn. zu Danzig, 1866. 
G. Kirchhoff, Vorlesungen über mathematische Physik, No. 26, 1877. 
1g. Klemencic, Wien Ber. 11. 84, 146, 1882. 
W. König, Wied. Ann. 32, 193, 1887. 
G. Zemplén, Ann. d. Phys. 19, 783, 1906; 29. 899, 1909. 
M. Brillouin. Leqons sur ia viscosité des liquides et des gaz, 1907 ; lèie partie 
p. 96. 
