829 
passen volkomen in het kader' van de Hollandscdie ; in de buurt van 
Kleef zijn enkele berichten binnen den cirkel van 158 KM., waarbij 
echter in aanmerking is le nemen, dat deze berichten eerst verschei- 
dene dagen na het beleg van Antwerpen zijn ingewonnen, en in 
verband met een voorloopig courantenbericht suggestie of datum- 
verwarring niet geheel is uitgesloten, waarvan hier te lande geen 
sprake kan zijn. Neemt men in aanmerking, dat in latere gevallen 
ook de lichtschepen „Schouwenbank” en „Maas” berichten hebben 
ingezonden, dan mogen wij zeggen, dat de binnenste cirkel ongeveer 
over 180° is vastgesteld, de buitenste over meer dan 90 ; 
Het is deze symmetrie ten opzichte van de geluidsbron, welke zich 
aanstonds verzet tegen elke poging, om dezen stiltegordel door wind- 
invloed te verklaren. Elke wind, die over eenigen afstand dezelfde 
richting houdt, moet als grens van het hoorbaarheidsgebied een lijn 
opleveren, die minder gekromd is, dan de cirkel om de geluidsbron 
door het punt, waar de straal in de richting van den wind de aarde 
bereikt 1 ). Daarvan vertoont zich hier geen spoor. We zullen later 
zien, dat ook de meteorologische waarnemingen geen aanleiding 
geven, om het terugkeeren van het geluid op 160 KM. afstand en 
verder aan windinvloed toe te schrijven. Terwijl dit dus een steun 
scheen te zijn voor von dem Borne’s opvatting, was de afstand daar- 
mede eenigszins in tegenspraak. Immers von dem Borne berekende, 
dat de kortste afstand, waarop de door de hooge atmosfeer terug- 
gebogen stralen de aarde bereiken moesten, 114 KM. was. 
Men zou kunnen meenen, dat meteorologische toestanden oorzaak 
konden zijn, dat een afwijkende waarde voor den minimum-afstand 
werd gevonden. Bij berekening van de te verwachten invloeden 
blijkt alras, dat hiervan weinig te merken moet zijn. Wij komen 
daarop in § 8 terug en zullen eerst onderzoeken, of op andere 
dagen het verschijnsel van den stiltegordel zich eveneens voordeed 
en of daarbij andere afstanden werden opgemerkt. Wij zullen achter- 
eenvolgens de verschillende datums bespreken. 
§ 6. 17 October. Het beginpunt van het gevecht is aangenomen 
x ) Voor een richting een hoek c afwijkend van die van den wind wordt immers 
de geluidssnelheid op de hoogte van de maximale windsnelheid V? = V\-\- V cos ; de 
aanvangshoek van den straal, die daar horizontaal wordt, is dus bepaald door 
F 0 
sin > o = . Naarmate c arrooter wordt, neemt sin uv toe en ieder element 
f Pi+Fawp 8 
van de geluidsbaan is langer, naarmate o grooter wordt. Bij een bepaalde waarde 
van < o kan onbestaanbaar worden; dan ligt heh gebied^ van abnormale hoor 
baarheid, dat bij deze windverdeeling hoort, binnen een bepaalden sector. 
