839 
0.0001 aan het oppervlak. Het zou geen zin hebben deze schatting 
nauwkeuriger te maken, aangezien bij alle bovenstaande berekeningen 
sommige factoren, bijv. de kromming van het aardoppervlak, buiten 
rekening zijn gelaten en de uitkomsten dus geen absolute waarde 
hebben. Bovendien blijkt, dat men tegenwoordig een grooter gehalte 
aan Helium aanneemt dan wij aan Hann en anderen ontleenden. 
Toen Prof. E. Cohen zoo vriendelijk was geweest mijn aandacht op 
het pnderzoek van Claude te vestigen, ontbrak de tijd om nog een 
berekening met een ongeveer driemaal hooger Heliumgehalte uit te 
voeren. De orde van grootte van onze uitkomst zal daardoor echter 
niet veranderen, en het berekende percentage waterstof zal zeer 
dicht blijven bij het door Claude bepaalde. 
§ 8. Wij hebben de berekeningen omtrent de geluidsbanen in 
rustende lucht met eenige uitvoerigheid behandeld, om duidelijk te 
maken, dat de gegevens betreffende de samenstelling der atmosfeer 
allerminst zoo nauwkeurig bekend zijn, dat men de verklaring v.an 
von DEM Borne zou kunnen verwerpen, alleen omdat de grens van 
den stiltegordel niet op 114 KM. ligt, zooals diens berekening aangaf. 
Het komt ons voor, dat men bij de bestaande onzekerheid hier- 
omtrent, meer gewicht moet toekennen aan de gedaante van den 
stiltegordel en aan de geluidsverdeeling aan zijn grens dan aan de 
absolute afmetingen — en wij hebben er reeds op gewezen, dat in 
deze opzichten de uitkomsten van 8 October zeer ten gunste van 
die verklaring spreken. Waar de Quervain *) beweert, dat ook in 
dit geval niet is bewezen, dat de stiltegordel den cirkelvorm ver- 
toont, kan dat alleen slaan op de afwezigheid van berichten uit het 
Zuiden, die voldoende door de ligging van het Zuidelijke gevechts- 
terrein wordt verklaard. Maar hij verzuimt daarbij óp te merken, 
dat reeds de halfcirkelvormige gedaante, die uit de ingekomen be- 
richten volgt, ja zelfs een cirkelvorm over 90°, in strijd is met 
hetgeen te wachten is bij een windinvloed, voldoende om het geluid 
op 160 KM. van de bron tot de aarde te doen terugkeeren. 
Zooals uit het voorafgaande reeds bleek, is onze meening, dat de 
twee verklaringen van den stiltegordel, die we kortheidshalve de 
physische en de meteorologische zouden kunnen noemen, beide juist 
zijn en naast elkander moeten worden toegepast. De vraag doet 
zich dan voor: hoe wijzigt zich in hoofdzaak de stralengang, bijv. 
9 Die Umschau. 19 , No. 27, 1915. Hierin wordt een geval van zeer uitge- 
breide hoorbaarheid van geschutvuur in den Sundgau op 25 December 1914 
beschreven, waarbij de voortplanting vrij asymmetrisch en de stiltegordel van 
weinig beteekenis is. 
