( 175 ) 
en kerkleer twist, op de plankcn gevoerd, in het midden, en wie 
voor Rome niet genegen was, was tegen Spanje; terwijl wie voor 
Rome niet streed, als vijand van Philips II door Al va werd aan- 
gezien. 
Op al het voorgaande nu steunende, komen wij tôt de slotsom, 
dat, als bewerkers van een zedelijk kunstelement dat zij op hunne 
kunstwijze verstonden, de poëtische en wettelijke rederijkers den 
nederlandschen godsdienslige, ook deels in zijnc vrijzinnige slrek- 
king, hebben weêrgegeven. Indien zin heeft de factors-litcratuur 
vooral bare bisloriscbe waarde. De inspraak van ’t goede bestond; 
de uitdrukking van ’t schoone ontbrak te dikwijls. 
Wat op den ecrsten oogslag ons voor die vrome kunstliefheb- 
bers gunstig inneemt, en bij bet dieper onderzoek hunner poo- 
gingen en lotgevallen, verwondert, ja verbaast, is bet inderdaad 
groote scbouwspel dat zij aan de wereld der volksbescbaving ge- 
geven bebben, en dat in de geschicdenis der zich door ben ont- 
wikkelde natic ecnig is : bet scbouwspel namelijk van burgerge- 
nootschappen, eerst uit godsdienstig gevocl als broedersebappen 
tôt stand gekomen, dan uit bijkoinende liefdc voor eene weten- 
scliap, onder den naam van kunst van rbetorijke lialf verbloemd, 
tôt verstandelijke corporatiën ingeriebt; vervolgens van de hoogste 
steden tôt mindere steden, ja tôt de kleinste dorpen, vooral in 
België, eene enkele verstandsketen uitmakend. Deze allen, kleinen 
en grooten, zien wij eeuwen lang, boven al andere genietingen, 
boven aile andere macbt, bet woord stelien, en beden nog, wan- 
neer bij de Walcn , even als bij de Franschen, aile dergclijke 
volksinstellingen al lang wortelings uitgeroeid zijn , bij de Neder- 
landcrs gezegend voortblocicn, in Ylaanderen als tooncel- en 
lettermaatschappijen, en in Holland als reciteerkamers , en dus 
ijverig ter bewaringder nederlandsebekunstzelfstandigbeid voort- 
werken. 
Wij meenen dus nog beden, met algemecne toepassing op Ne- 
derland, nagenoeg de woorden te mogen herbalen, door den ver- 
nuftigen Cornelissen in 1812 bij de herstelling der gentsche 
Fonteinisten uitgesprokcn : « De toutes les institutions , dont 
» s’honore l’ancienne Flandre, les sociétés qui reçurent le nom de 
