165 
zelfden leeftijd van het gewas gemakkelijk kunnen worden opge- 
voerd door middel van betere grondbewerking, stalmestbemesting 
(vooral voor de structuur verbeterende meststof schijnt cassave 
gevoelig), wijder plantverband. Omtrent het meest voordeelige 
plantverband werden enkele proefnemingen van voorloopigen 
aard aangezet, welke duidelijk deden uitkomen, dat het op Java 
gebruikelijke plantverband (2 bij 2 Rijnl. voet) onder de op het 
proefveld heerschende omstandigheden als te eng moet worden 
opgevat. Het schijnt, dat bij ruimer plantverband niet slechts het 
knolproduct per eenheid van oppervlakte stijgt, doch dat ook 
de verhouding tusschen knolgewicht en blad- en stengelgewicht 
gunstiger wordt. Natuurlijk is het plantverband, waarbij de hoog- 
ste knolopbrengsten worden verkregen weer sterk afhankelijk 
van de groeivoorwaarden. In het algemeen kan de regel worden 
gesteld, dat hoe gunstiger de voorwaarden voor de knolontwik- 
keling zijn, des te ruimer het plantverband kan worden genomen. 
Voor de cassave- cultuur op Madagaskar vonden wij een plant- 
wijdte opgegeven, schommelende tusschen 1.50 en 2.50 M. 
De Braziliaansche variëteiten konden om de navolgende reden 
niet in de hierboven besproken vergelijkende proef worden 
opgenomen. Hoe grooter toch het aantal onderdeelen, waaruit 
een proef is samengesteld, wordt, des te grooter moet het aantal 
controlevakken worden genomen, daar de verspreiding dier con- 
trolevakken (vooropgesteld, dat deze in grootte gelijk blijven) 
alsdan over een grooter oppervlak plaats heeft en hierdoor de 
kans op groote schommelingen met betrekking tot de grond- 
verschillen toeneemt. Nu waren wij door gebrek aan plantmate- 
riaal beperkt in het aantal controlevakken en het scheen ons 
niet wenschelijk ten koste eener zuivere vergelijking een grooter 
aantal typen dan in de hierboven beschreven proef op te nemen. 
Hoewel de proef, waarin de Braziliaansche variëteiten waren 
opgenomen, bijna onmiddellijk grensde aan de andere variëteiten 
zoo mag natuurlijk een vergelijking tusschen de typen der beide 
onderscheiden proeven voor zooveel betreft hunne producties aan 
wortelknollen en aan blad- en stengelmassa, toch niet zonder meer 
geschieden. De groeivoorwaarden, waaronder de Braziliaansche 
