LIBER 
Santali arbores efte affinitatem , vt pallidum a 
candido difcerni non p olfit, nifi forte ab ipfis in- 
j colis , qui eas cxfas mercatoribus vendunt. Ce¬ 
terum Santalum in Nucis Iuglandis magnitudi¬ 
nem attollitur, loliis admodum virentibus Lenti- 
fci xmulis : flos ex cauuleo mgricansifruclus Ce- 
rafi magnitudine , primum viridis, deinde niger, 
infipidus, & facile decidens. Inodoram ferunt 
• elfe arborem, ni fi detracto iam cortice exiccata. 
Quantum ig'tur ex hac Santali deferiptione 
colligere licet,valde[inqmt Cluf.in not.ad Garc.] 
erit dubitandum, an legitimum Santalum palli¬ 
dum habeamusiquandoquidem feribit vix in Lu- 
fitaniam deferri, quoniam eius pretium maius fit 
apud ipfos Indos quam apud Lufitanos. Fieri i- 
gitur poterit, vt aliquod aiiud odoratum lignum 
nobis pro legitimo Santalo obtrudatur. Certt* 
candidum noffrum plane inodorum eft. Atle- 
gitimi pallidi librale fragmentum, e ftipite ali¬ 
quot pedes longo, femipedemcrairo,recifum,do- 
nauit mihi anno i^i.Morganus fragrancisadmo- 
dum odoris.Elt verbidgraue,folidum,nodofum, 
coloreintus flauum , odore fiiaui reficiens cere¬ 
brum, & grato fapore palatum feriens. 
Apud antiquiores Grxcos nullam Santalorum 
mentionem inuenimus, fedapud Arabes qui ea 
nobis offenderunt, & tria fecerunt, Album , rubra 
& luteum i quorum placita de Santalis infra inter 
vires videre licet. 
ApudPlin.Sandalumnon eft arbor, fed herba 
frumentacea , de qua fuo loco. Sunt tamen qui 
( Sericatum Plinii Santalum flauum elleconiecten- 
tur, a Serici crudi colore , vt annotat Dalechamp. 
Sed optauerinuis tales Laurum m folidum mo¬ 
mordi (Te , qui ex tamleui occafione conie<ftari,& 
vtipfi cenfent , interpretari, nos , ludificari , 
audent. 
Videtur tamen Galenus de Santalis tradidi (Te, 
quoniam eum citat Auicenna: fcd valde fufpica- 
mur ne id falso: Nam fi cognita fuiflent Santala 
Galeno, vtique eorumpafUm non vno tantum in 
loco memini liet: vt nemo nunc quiritari queat ea 
capita vel libros periilfe.Extat quidem de Sanda¬ 
lis libell v ,fedfi!sd Galeno intenptus cui de fecre- 
tis Galeni titui 9 eft. In eo vbi de l6tcro traditur, 
Sataloru fit mentio quamuis non fantalum, fcd 
Mahazari legatur, quam vocem Recentiores qui¬ 
dam, fantalum citriquminterpretati funt, vt po- 
flea fpecialiusdicetur. His autem non exhiben- 
damclfc fidem dodtiflimi judicarunt.Eo quod ab 
Arabe quodam colledhis fit is libellus, & Galeni 
nomine inferiptus. Atftuarius vero ex recentiori- 
busGrxcisin Diaromatwn fuum Bafilicum inter 
alia,recipit Santali tria genera , nempe C urinum, 
rubrum Sc candidunr.totidcm & Hermol.gcncra fa¬ 
cit : fed citrinum Luteum vocat. 
Tria genera i fta, ex tribus diftin&is arborum 
generibus ex quorundam lententia prouenire 
tradit Curtius : quorum primum rubrum,inodo¬ 
rum: alterum luteum: tertium album , quod in 
abfcclTu frigiditatis libi gradum vendicet. Ru¬ 
brum vero aliquanto exteris frigidius exiftimari, 
omnibus prxferriluteum, fi pingui quodam tea- 
teat. Et ftatim fubdit: & quia odorum , quod 
rubrum eft, fecundas partes obtinet. Album ter¬ 
tiam fibi claflem arrogat , quod inodorum eft, 
duobus prioribus fuauiter fpirantibus. Vt nunc 
in magna filfpicione verfetur bonus ille vir, nc 
credatur neutrum i ftorum vidilTe,contre£ta(Ic,ac 
minus etiam olfeeifle. Nam quid fibi velit, dices 
i rubrum inodorum : & poftea odorum , & fuaui¬ 
ter fpirare,nec fcimus ipfi ,nec intellexit ipfe. Quis 
Tom. I. 
IV* ^4*7 
odor rubri fit, poft dicetur. Santalum citrinum 
inuentu carumPlateario &SyIaio : Hic/peciatim 
Santalia [fic enim vocat] qux funt in officinis, 
acri fapore, linguam mordentia, prxfcrtimCi- 
trinum, minime in vlum recipienda cenfet: quod 
novn aliam ob caufam fcripfilfe videtur , qu&rn 
quod Santala ab Arabibus in tertio refrigerantia 
ordine collocari videret, quam temperiem , vel 
potius temperiei exceflumSantalis hodie in Offi¬ 
cinis proftantibusvixnoftrouidicio re< 5 tetribue- Ann»fi r A 
rit: vt ex hoc, quoque dubitari queat, an noftra SantaU 
Santala fmt Arabum. Monachi in Mef. tradunt, f int 
Santalum citrinum non amplius adferri. Aro- bum ' 
matarios hodiernos excauare meditullium ex al- 
ho, & pro Citri no obtrudere :immo illud ipfmn nose*rjr^ 
efTe aflerere. Sed magnopere errare. Vnum- Tres arbo- 
quodque enim eorum genus fuam propriam ha- r . et d,M&m 
bere arborem,elfeque diuerfas arbores, & non 
duas. Omnium tcftimonio album cllb minus 
bonum. Inde colligunt: fi Citrinum fu. flet pars 
albi 
, non fore melius rubro , fed potius co vilius 
quod eft contra omnesautores. Addunt, repe¬ 
nti quandoque feriptum Sandali Mazabari: quod ^ 
accipiendum fit pro ci trino.Sed hars vox tum hos 
tum alios non parum torfic. Etenim in deferi- 
ptionearomatici rofati Gabrielis,& in aromati¬ 
ci rofati rrun. in aro mati c. Cariophyl. Sc in 
confeci. Ramich, £cin cap. de Tamanndis, & in 
cap.deSorda & ahisfimilibus.poft Sandalam inv 
mediatefequicurM.1eh .z31i , vel M.izahari , vel MAihaz.*- 
Macizir&c. De Santalo autem dubitant debere r, ~ 
intelligi Citrinum : quia femper [ vt plurimi te- M*%*h*~ 
ftantur] fi legatur Sandaliis abfolutc,Citrinus in- Sandalom 
telligitur:qui eft magis aromaticus &prxftantior, Abfolute 
ccfte etiam Serapione. Vocabulum proximefe- 
quens Sandalam multi ex iunioribus volunt re¬ 
ferri ad Santalum tanquam adiun&um : vnde & 
pio Curino fiuelutco exponunt. 
QuodconfirmauitSiir.on IaniKnfis , qui feri- 
bensdeCittino. Vocati ab Aben Mefux Ma- 
zahan. Vitia feptuaginta Barbaras variationes 
huius barbari vocabuli, per varios codices,in va¬ 
riis deferiptionibus reperimus : Macbaz. tri, via- 
z>abari, macozJxri-, mata/ari jtnaz.az.ir &:c : & no- 
nulli fimpliciter legunt Sandali. Quidam ex Re- 
centionbus ,Sandali cttrint. In quibufdam anti- 
quisexcmplaribus, & in prioriimpreffione fibro¬ 
rum Mefaes, inter fimplida funt quxdam Syno- 
nymain quibus legitur Machflzir,id elt, odorife¬ 
ri. Qux fane expolitio bene Conuenit Santalo ci- 
mno. Garciastamen Arabicarum vocum non 
indiligens veftigator & interpres fe prorfus igno¬ 
rare fatetur, quid fibi velint illa vocabula , nifi 
forte Machaz,an figniheet e Malaca pretium : aut 
Mazafrani legendum fit, quod pallidum autcro- Maza r =• 
ceo coloreinfedtum fonat. Antid.Rom. Sanda- w , " 
lumN azjZjambari ,Sandalum citrinum fcu odora- at*--*»*’ 
ratum exponit. Io. Wittichiusyin febre Epide- ^ art 
mica przfcribit Santalum Machj^ici , quoditidem MachoK ^ c * 
interpretatur citrinum odoriferum. Medicorum 
infeitiam, vel pharmacopolarum ignauiam, taxat 
Bellon.qui Sandala nulla ratio ne vulgo Cedrum cedrus 
vocant. Nullam autem Sandalus cum Cedro ha- 
betaffinitatem, & a neotericis Arabib US tantum Error me» 
cognitus. Sed error hinc emanauit, quod cum dtcorum 
TheriacaCedri ramos admittat,quibusilli carent, ^ p ^ ar '. 
Sandalo.n pro Cedro afliimunt. macof. 
Cxfalp.duo tantiim Santalorum genera agno- 
fcere videtur, qux ligna odorata vocat: candidum , 
& rubrum : Flauum autem quod hodie habetur, 
e fle candidi medullam multo fuauiorem reliquo 
ligno quod album eft. 
Ss ? 
