zijnen togt van de zuid- naar de noordzijde van Amboina, heeft kunnen opsporen. Het terrein bij 
dezen berg, die zich door een’ steilen top kenmerkt, droeg, wel is waar, alle speuren van vulkanisch 
te zijn; doch het niet vinden van door het vuur veranderd gesteente, zoo als lava, puimsteen of slakken, 
van welke gewoonlijk eene groote hoeveelheid in den omtrek van de plaats der uitbarsting verspreid 
liggen, doet evenwel, niet zonder grond, het bestaan alhier van eenen werkzamen vuurberg in twijfel 
trekken (*). Intusschen wordt in alle geologische en aardrijkskundige werken, de berg Wawani van 
Hitoe onder de werkzame vulkanen der Molukken geteld; ja zelfs schrijft men hem drie uitbarstingen 
toe, welke slechts weinige jaren vóór onze onderzoekingen zouden hebben plaats gehad, namelijk, in 
de jaren 1816, 1820 en 1824. Daar wij nu weten, dat juist in die jaren de Goenong-api van Banda 
eene bijzondere werkzaamheid vertoonde, laat zich de ware toedragt der zaak gemakkelijk oplossen, 
en zal zij wel daarop nederkomen, dat de op de Banda-eilanden plaats gehad hebbende verschijn¬ 
selen, alleen door onnaauwkeurige opgaven, op Amboina zijn toegepast geworden. De veelvuldige 
aardbevingen, welke dit eiland gestadig beroeren, leveren overigens van zijne vulkanische gesteldheid 
de voldingendste bewijzen op. Gedurende het tijdvak, dat de Hollanders zich in het bezit van hetzelve 
bevonden, waren die van de jaren 1644, 1671, 1674, 1687, 1781, 1830 en van het begin der maand 
november 1835 de geweldigste (-f). 
Onder de gewassen, door de Moluksche eilanden wordende voortgebragt en ten deele aan die eilanden 
uitsluitend eigen zijnde, vermelden wij, uithoofde hunner staatshuishoudelijke belangrijkheid, in de 
allereerste plaats, den kruidnagelboom en notenmuskaatboom: gewassen, welke door hunne kostbare, 
geurige vruchten, de aandacht der vreemdelingen steeds bijzonder hebben tot zich getrokken. De eerste 
zal niet zeer lang voor de komst der Portugezen in die streken, door Ceramsche kustbewoners, van het 
eiland Makjan naar Amboina zijn overgebragt; de notenmuskaatboom daarentegen, behoort oorspron¬ 
kelijk op Amboina te huis. Wij willen hier niet herhalen, hetgeen omtrent beiden, in de geschriften 
(*) Deze schaarschheid, zoo niet geheele afwezigheid van eigenlijke vulkanische produkten, strijdt dan ook ten sterkste 
met het gevoelen van den Heer L. von Buch (Physikalische Beschreibung der Canarischen Insein, p. 364), 
welke aan de onbepaalde, door Valentyn (2 D. bl. 104) gebezigde uitdrukking vau ))zwave[kolken”, die tijdens de 
zware aardbeving van het jaar 1674, op twee plaatsen, ter zijde van den berg Wawani, zouden zijn uitgebarsten en in 
zee geloopen, de beteekenis van lavastroomen hecht. Wat Valentyn met het woord zwavelkolken eigenlijk bedoeld 
heeft, laat zich moeijelijk gissen. Of zij koud of warm waren, dampen hebben uitgelaten enzv., zegt hij niet. 
Zoo ook is de opgaaf, voorkomende in de Philosophical Transactions, V. 19, p. 49, volgens welke de berg 
Wawani in 1674 zoude hebben gebrand (eene gebeurtenis, omtrent welke Valentyn geheel het stilzwijgen bewaart), 
bezwaarlijk met zekerheid aan te nemen. De Burgemeester N. Witzen, te Amsterdam, door wien dit berigt is mede¬ 
gedeeld, had hetzelve mogelijk uit den derden of vierden mond, waardoor het verschillend gewijzigd, door dezen 
vergroot, door genen verplaatst kan zijn geworden enzv. 
Dat er op sommige plaatsen tusschen het gebergte van Hitoe, warme zwaveldampen uit den grond opstijgen, hebben 
wij hier boven, volgens de mededeeling van eenen geleerden reiziger, die daarvan ooggetuige is geweest, aangevoerd 5 
doch dat die dampen hunnen invloed vele mijlen ver in het rond zouden verspreiden en, tot op de reede van Amboina, 
de lucht stikkend en ongezond maken, gelijk in de inleiding van Kapitein Tuckey’s Narrative of the Congo- 
Expedition te lezen gegeven is, kunnen wij met de ondervinding niet wel overeenbrengen. 
(-j-) Zie Valentyn, Oud en Nieuw Oost-Indiën, D. 2. bl. 137enverv.—Labillardière, Voyage a Ia recherche 
de la Pérouse, T. 1, p. 324. — Olivier, de Oosterling, D. 3, bl. 138. 
