105 
den mensch traag en staat de ontwikkeling zijner geestvermogens, en bijgevolg den voortgang zijner 
beschaving in den weg; terwijl hij daar, waar de natuur minder kwistig is met hare gaven, meestal alleen 
door eene onvermoeide krachtsinspanning en door de uitbreiding zijner kundigheden, naarmate van den 
trap der beschaving, tot welken de maatschappij, waar hij in leeft, geklommen is, in de noodwendigheden 
en geriefelijkheden des levens kan voorzien. Hieruit volgt, gelijk zulks door den Heer von Humboldt, 
in zijn’ Yoyage en Essai politique sur la Nouvelle Espagne, met onovertreffelijk schoon geko¬ 
zene voorbeelden is aangetoond, dat de eigenlijke wieg der beschaving niet in de door de natuur het meest 
begunstigde gedeelten der aarde, tusschen de keerkringen gezocht moet worden; maar dat zij te vinden 
is in de gematigde luchtstreken bij de landbouwende volkeren, waar zij door den weldadigen prikkel der 
noodzakelijkheid in gestadige beweging wordt gehouden. — Omtrent den sagopalm, zijne botanische 
kenteekenen, de plaatsen en gronden, waar hij het weligst tiert, en het gebruik, dat de bewoners der 
Molukken van hem maken, heeft Rumphius zoo allesomvattend en naauwkeurig geschreven, dat wij 
niet anders kunnen, dan naar dien te verwijzen. He meeste latere schrijvers, de oude Valentyn zelfs niet 
uitgezonderd, hebben ten aanzien der gewassen van de Groote-Oost, hunne mededeelingen hoofdzakelijk 
uit zijn werk geput, zonder zulks evenwel altoos opregtelijk te erkennen. Terwijl wij naar billijkheid 
daaraan herinneren, stippen wij omtrent twee door hem opgegevene bijzonderheden hier nog aan: 
dat op de meer houtachtige zelfstandigheid (in het Amboineesch Ela genaamd), welke, niet ongelijk aan 
zemelen, van het sagomerg overblijft, nadat de voedzame deelen of de eigenlijke meelachtige stof van 
hetzelve is afgescheiden, een zeer gezonde en wel smakende champignon groeit, even als op de zachte, 
sponsachtige binnendeelen van de meeste andere palmsoorten, wanneer zij gestorven zijn en de ontbinding 
harer stammen in de opene lucht, onder den invloed van eene genoegzame hoeveelheid vocht plaats vindt. 
Ten tweede, dat men dikwerf, niet alleen in de tot gisting overgegane mergachtige zelfstandigheid des 
sagopalms, maar ook in die van andere oude en halfverrotte palmstammen, inzonderheid van den gamoeto- 
of arengpalm, alsmede in de stammen der Oycadeae, eene groote hoeveelheid larven van verschillende 
Calandrae aantreft. Rumphius heeft van eene soort (de Calandra schach), welke zeer gemeen is in Indië, 
en vooral veel in den sagopalm gevonden wordt, de afbeeldingen geleverd (*) van de drie onderscheidene 
tijdperken, welke het dier door gedaanteverwisseling doorloopt, te weten, van de larve, de pop en de tor. 
Niet minder dan de bewoners der Molukken, zijn ook de westelijke eilanders van den Archipel minnaars 
van die korte, dikke larven, die zich, bij de toebereiding, in haar eigen vet braden, wordende echter 
de bruine, digt aan den geelachtig witten romp aansluitende kop, afgesneden en weggeworpen (-J-). 
Het is tevens bekend, dat dezelfde smaak voor de zoogenaamde palmwormen, ook bij de Indianen, de 
Negers, ja zelfs niet zelden bij de Creolen en Europeanen van Zuid-Amerika gevonden wordt. Naast 
den sagopalm zijn voor den inboorling der Ambonsche eilanden, de kokos-, de gamoeto- en de 
(*) L. c. Tab. 17. 
(-f) De Sundanezen op Java noemen cle larven van de verschillende, daar voorkomende Calandra-soorten (Cal. 
schach, ferruginea, serrirostris enzv.) Oelarn; het volwassen insekt of de Calandra-tor Toenggeuh. Ook 
deze laatste eten zij gaarne als toespijs, na haar van de vleugels, de pooten en den kop, benevens het borstschild 
ontdaan en in kokosolie gebraden te hebben. Buitendien houden zij, op gelijke wijze toebereid, ook veel van de 
groote Melolonthae (bij voorkeur van Mei. al ba, door hen Legej genaamd), van de gevleugelde termieten (Sieraroe 
geheeten), in het bijzonder van de lange, vette wijfjes of de zoogenaamde koninginnen dezer dieren; voorts van de 
larven ( Leroet ) der bijen en wespen, en van meer andere soortgelijke dierlijke zelfstandigheden. 
Land- en Volkenkunde. 
27 
