weshalve het landen alleen bij geheel stil weder mogelijk is. Het zijn hoofdzakelijk de handeldrijvende 
Cerammers, welke dit eiland nu en dan bezoeken, en zulks enkel met het doel om zwavel in te zamelen 
welke zij naar Bali brengen, waar dezelve tot de bereiding van buskruid gebezigd wordt. De pikol kost 
aldaar gemeenlijk eene Spaansehe mat. Ten tijde, dat de Engelschen in het bezit der Molukken waren, 
werd vooral ten hunnen behoeve veel zwavel van Poeloe Manok afgehaald. Zij gaven tot dat einde aan¬ 
zienlijke voorschotten aan eenige Ceramsche hoofden, en namen de ruw verzamelde zwavel insgelijks voor 
den prijs van eene Spaansehe mat per pikol aan. Aldus het verhaal der tolken. Poeloe Manok is dus waar¬ 
schijnlijk een uitgobluschte vulkaan, hoezeer de verhoogde warmte van den bodem het in twijfel mag doen 
trekken, of dezelve wel geheel uitgewerkt heeft. Of de berg somwijlen nog onderaardsche rommelingen 
laat hooren of rookwalmen doet opgaan, wisten ons de inlanders niet te zeggen. Deze onbekendheid 
schijnt voor deszelfs rustige gesteldheid te bewijzen. Yermoedelijk staat de verborgen vulkanische haard 
van Poeloe Manok onmiddellijk met den Bandaschen vuurberg in gemeenschap, zoodat veelligt de vulka¬ 
nische krachten zich sedert onheugelijke tijden, enkel door diens wijden schoorsteen eenen uitweg hebben 
gebaand. — Yan het kleine eiland Seroea (*), ongeveer 14 mijlen ten Z. Z. O. van Poeloe Manok 
gelegen en door verwoestende vulkanische verschijnselen, welke in de laatste helft der zeventiende 
eeuw aldaar hebben plaats gehad, berucht, waren aan de tolken geene bijzonderheden bekend. 
Onze verdere togt, tot Nieuw-Guinea toe, leverde weinig vermeldingwaardigs op. Wij vorderden 
langzaam, daar wij gedurig in meerdere of mindere mate met de elementen te kampen hadden en 
tegen wind en stroom moesten opwerken. Wij zagen achtervolgens de eilanden Kauwer, Koor, de 
Noesa-telo of zoogenaamde Drie-gebroeders, door de Ceramsche handelaren Oninlin, Ta en Dol genaamd. 
Toen wij de Tjando-eilanden in het gezigt kregen, kon men uit den mast, behalve Key-watele, Groot- 
en Klein-Key, nog acht tot tien andere eilanden onderscheiden. Onze tolken schenen met de landings¬ 
plaatsen dezer eilanden en ook met derzelver bewoners wel bekend te zijn. Zij roemden de stevige vaar¬ 
tuigen, welke op deze eilanden getimmerd worden, de veelvuldige levensmiddelen en inzonderheid ook 
O zie Pk 23. De Majoor Kolff (van wiens originele Kaart van de Zuidwester- en Zuidooster-eilanden, 
de afteekening van » Poeloe Seroea” en » Poeloe Damme”, door ons is gekopieerd) plaatst liet eerste op 6° 21' Z. breedte 
en 130° 38' O. lengte, terwijl Norie hetzelve op 6° 2' Z. breedte en 129° 49' O. lengte legt. Valentyn (3 D. 2 St. bl. 17) 
vermeldt, dat tijdens de zware aardbeving te Banda, in het jaar 1683, ook Seroea schrikbaarlijk geschokt is geworden, 
en dat toen aldaar een groot stuk gronds met bewoners en al is weggezonken. Burgemeester N. Witzen (Philosophical 
Transactions, V. 19, p. 49) spreekt van eene vulkanische ontploffing, welke op dit eiland, in 1694 heeft plaats 
gevonden. — De afteekening is genomen uit het Z. O., op ongeveer 3 mijlen afstands. 
Poeloe Damme (PI. 23 van onderen) is geteekend uit het Z. W. t. W., op omtrent 4 mijlen afstands. De Majoor 
Kolff verhaalt van dit eiland, dat het bergachtig is en tamelijk hoog. De zoogenaamde Piek ligt op den noord-ooste- 
lijken uithoek van hetzelve en rookt bijna altoos. Aan den voet van dezen vuurberg borrelt hier en daar, voornamelijk 
aan den zuid-westkant, tusschen het gesteente, water op, dat met zwaveldeelen bezwangerd en zoo heet is, dat eenige 
daarin geworpene jams, in korten tijd gaar gekookt zijn (Reize door cl en Zuidelij ken Molukschen Archipel, 
bl. 102). Valentyn (1. c.) berigt, dat het eiland Damme een zeer ongezond luchtgestel heeft, voerende hij tot bewijs 
daarvan aan, dat in het jaar 1646, toen de Hollanders ondernamen, zich op hetzelve (aan de oostzijde, niet ver van 
den vulkaan) te vestigen, in de zeven weken tijds, die zij aan het omkappen van het bosch en het bouwen eener 
sterkte besteedden, er 127 van hen stierven. Hij schrijft zulks hoofdzakelijk aan het drinken van brak water toe- 
maar waarschijnlijk hebben hier dezelfde oorzaken zulke nadeelige uitwerkselen te weeg gebragt, als wij in de Triton’s 
baai, aan de westkust van Nieuw-Guinea, ten tijde onzer vestiging aldaar, ondervonden hebben. 
Land- en Volkenkunde. 
31 
