eenen afgevallen rijksgroote ( Sieko ) van Sonabay, Pitai genaamd, tot verblijf gekozen. Buitendien 
zijn er nog vele andere plaatsen, in de landschappen Amfoang, Ambenoe, Fialarang, Amanoebang en 
Amabie, alwaar door de inboorlingen, nu en dan, naar goud wordt gezocht. Omtrent Timor’s rijkdom 
aan kopererts, waarvan sommige reizigers hoog opgeven, moeten wij verklaren, dat, volgens onze 
onderzoekingen, het geheele westelijke gedeelte van het eiland slechts karig schijnt bedeeld te zijn, zóó 
dat dit metaal hier alleen tot de voortbrengselen van ondergeschikt aanbelang geteld kan worden (* *). 
Gelijk overal elders op den aardbol, zelfs die streken niet uitgezonderd, waar het graven naar ertsen door 
kunde en ondervinding geleid en in hooge mate ondersteund wordt, is ook op Timor de landbouw en 
de veeteelt, en hetgeen de organische natuur den menscli verder aanbiedt, van oneindig meer belang 
voor denzelven. Onder de zelfstandigheden, welke den Timorees tot voedsel verstrekken, staat de mais 
boven aan. De gesteldheid van den grond en het klimaat zijn op Timor voor den aanbouw dezer be¬ 
langrijke grassoort beter geschikt, dan voor eenig ander nuttig gewas (f). Rijst wordt alleen in som- 
et celle que les Hollandais appellent Amakonos Kaysser. J’ignore précisément oü se trouve cette dernière, dont lo 
gisement parait entouré a dessein de quelque mystêre: je suppose cependant qu’elle n’est pas fort éloignée de Coupang.” 
De vorst van het voorheen magtige rijk Sonabay, wordt namelijk, volgens een oud, door de Oost-Indische Compagnie 
ingevoerd gebruik, gewoonlijk door de Europeanen en Europesche afstammelingen te Koepang, Keizer genaamd. 
De Heer de Freycinet, vermoedelijk noch Hollandsch noch Maleisch verstaande, paste dien titel, vereenigd met den 
naam van een der voornaamste landschappen des Keizers, op eene rivier toe. Dat derhalve, ten opzigte van die 
denkbeeldige rivier, eene zekere geheimzinnigheid moet bestaan, is niet te verwonderen. 
(*) Indien de ons van verschillende zijden gedane verzekeringen juist zijn, moeten evenwel sommige oostelijke, tot 
het gebied der Portugezen behoorende streken, eenigzins rijker zijn aan koper. Wij hebben een gedegen stuk, ter 
zwaarte van 1,8 Nederl. ponden (kilogrammen), medegebragt, hetwelk uit de omstreken van Delli zoude afkomstig zijn. 
Ct) Physische oorzaken hebben dus on middellijk tot het allezins gewigtige verschijnsel aanleiding gegeven, hetwelk 
men, in onderscheidene streken van den Indischen Archipel, ten opzigte van het hoofdvoedsel der inboorlingen op¬ 
merkt, en naar hetwelk de betrekkelijke graad hunner beschaving, als het ware, middellijk kan worden afgemeten. 
In het meest beschaafde gedeelte toch van den Archipel: in deszelfs uitgestrekte westelijke landen, is het de rijst, 
met welker aanbouw de inlander zich het liefst bezig houdt, dewijl hare kuituur, in huishoudelijk opzigt, hem van 
de meeste waarde is. In de oostelijke streken des Archipels: in de Molukken, op de Aroe-eilanden en langs de 
westkust van Nieuw-Guinea, landstreken, waar over het geheel genomen, alle maatschappelijke verhoudingen en inrig- 
tmgen nog op den laagsten trap staan, is het voornamelijk het sagomeel, dat in de eerste behoefte van den inlander 
voorziet; terwijl op Timor, het land, welks bewoner in geestontwikkeling en zedelijk gevoel, genoegzaam tusschen 
die der beide genoemde groote land-afdeelingen in het midden staat, de mais eene even gewigtige plaats bekleedt. 
De meeningen omtrent het oorspronkelijke vaderland van de mais zijn, gelijk bekend is, zeer verschillend. Wij 
zullen hier dienaangaande geene nieuwe vooronderstellingen opperen, maar merken alleen aan, dat het woord 
Djagoeng (jJW) niet, gelijk de Heer Crawfurd (Ind. Arch. V. 1. p. 366) opgeeft, »van het eene einde van den 
Archipel tot aan het andere,” aan die plant gegeven wordt; maar dat zij integendeel op de Timorsche eilanden onder 
geheel andere namen bekend is. De Timorezen noemen haar Pena , de bewoners van het eiland Samauw Ngaj, 
die van Rotti Pelak , die van Solor Wata , en die van Sawoe Tere-djawa. De laatste naam duidt aan, dat die 
inboorlingen hunne mais beschouwen als van Djawa of Java afkomstig. — Eene even groote verscheidenheid van namen 
vindt men ook op deze eilanden voor de rijst. In den bolster (in het Maleisch Padie ) heet dit graan bij de 
Timorezen Aneh , bij de Solorezen Tahan , bij de Sawoenezen Aree , en bij de Rottinezen Hadeh. De laatstgemelde 
eilanders noemen voorts de ontbolsterde rijst Bras) Iesik, de gekookte rijst (^U JAasie) Kaka-oe , en een 
bewaterd rijstveld (xjL, Sdwah) Hadeh-o'èe. De Timorezen kennen de ontbolsterde raauwe rijst onder den naam 
van Maka. 
Meer soortgelijke voorbeelden, in tegenspraak met het door den Heer J. Crawfurd, in zijn aangehaald werk medege¬ 
deelde, zullen op onze lijst van Inlandsche woorden der Timorsche eilanden worden aangetoond. 
Land- en Volkenkunde. 
36 
