444 
noordelijk uiteinde van het dorp ligt het steenen fort van denzelfden naam, dat van vier bastions voorzien 
en met 10 of 12 stukken geschut gewapend is, voornamelijk tot beveiliging der bogt, buiten de rivier van 
Banjcrmasing, tegen de zeeroovers dienende. De officiers-woning en het kruidmagazijn binnen het fort 
zijn insgelijks van steen; doch de overige gebouwen der bezetting zijn van nibongstammen en kèdjang, 
en met atap van de nipapalm gedekt. — Yan de Kampong Taboeniauw voeren twee wegen naar Poeloe- 
lampej, waarvan de eene en meest gebruikte die is, welke over Pannjarattan en langs den voet van den 
kleinen GoenongKramiean binnenlands heenloopt, terwijl het andere pad, van de Kampong Taboeniauw, 
in noordelijke rigting, het strand volgt tot bij de Soengi Bakan, en alsdan landwaarts, door eene gedeel¬ 
telijk drassige en w'oesle streek, over de Kampong Telok-soempor leidt. Daar wij onze inlandsche 
jagers en andere bedienden, met het meerendeel onzer goederen, reeds van Habalang regtslreeks naar 
Poeloe-lampej hadden gezonden en hun gelast, ons aldaar te blijven wachten, poogden wij zoodra 
doenlijk derwaarts terug te keeren, en kozen daartoe den minst moeijelijken weg over Pannjaraltan. 
Na alvorens nog eenige uren op een inlandsch bruiloftsfeest, ten huize van den Penbakal van Taboeniauw, 
te hebben doorgebragt, verlieten wij, in den laten avond, met den opkomenden vloed, die plaatsen 
voeren de rivier in vijf uren tijds tot Pannjarattan op. De menigte boomstammen, meer of minder diep 
onder het water in de rivier gelegen en waar wij, in weerwil van alle oplettendheid, voor zooverre de 
duisternis van den nacht zulks toeliet, onderscheidene keeren met onze praauw op stieten, droegen 
aanmerkelijk tot vertraging der vaart bij. 
Pannjarattan zal omtrent 20 huizen met 80 zielen bevatten. Er schijnt daar veel koophandel ge¬ 
dreven te worden, vooral met Banjermasing. Het dorp ligt niet ver binnen den mond eener kleine 
zijrivier, Soengi Pannjarattan genaamd, welke haar water uit den Goenong Kramiean en andere zuide¬ 
lijke hoogten ontvangt en het in de Soengi Taboeniauw ontlast. De naaste omstreken zijn laag en 
moerassig, en buiten de bewoonde en tot veldbouw gebezigde plekken gronds, schier alleen met 
rietachtig gras begroeid. Nergens elders op Borneo dan daar, zijn door ons eene soort van sawah’s 
of bewaterde rijstvelden waargenomen. De inlanders dammen daartoe groote, langwerpig vierkante 
bedden in het moeras af, ontdoen die van het gras en bezetten hen vervolgens met jonge rijstplanten. 
Bij laatstgemelde verrigting maken zij met hunne lange rijstplanters, koeroeng-koeroeng geheeten, 
eene soort van muzijk, veel overeenkomst hebbende met het eentoonige geluid van de angkloeng der 
Sundanezen op Java. Tot dat einde moeten ten minste een vijftal koeroeng-koeroeng-stokken gelijktijdig 
werken. Zij bestaan uit bamboesriet en verschillen, in lengte en dikte, onderling van elkander, in eene 
regelmatig afnemende verhouding, ten einde aldus verschillende noten, of hooge en lage toonen voort te 
brengen. Yan een stel van vijf stokken, door ons gemeten, had de grootste 4,30 meters, en de kleinste 
3,248 meters lengte. Aan het boveneinde zit een afzonderlijk, eenigzins dikker stuk bamboesriet, door 
middel van rottingbanden, aan den langen stok vast, en bevindt zich, tusschen twee geleden van het 
riet, een stukje hard en zwaar hout, dal bij iedere op- en nederwaartsche schudding van den hollen stok, 
door de trilling, een klinkend geluid voortbrengt. Onder aan den stok zit een kort en dik, kegel vormig 
houtblokje vast, waarmede de gaten voor de jonge rijstplanten in den grond worden gestooten (*). — 
(*) Men zie de onderste afteekening van PI. 53. 
