— 14 — 
Heeft deze streek der aarde misschien ook eenmaal een houden 
tijd, een ijstijd meegemaakt P *) 
Trachten wij ons thans een voorstelling te vormen over de verwee- 
ring van het hier besproken complex van drieërlei lagen, in het 
regenrijke klimaat van Boven-Banjoemas. 
De sterke temperatuursverschillen, teweeggebracht door de afwis¬ 
seling van tropische zonnestralen en koele bergregens werken overal, 
waar het gesteente bloot komt, sterk desintegreerend. De laagjes 
springen los van elkaar, vooral aan de grenzen van ongelijksoortige 
lagen. Aldus zou men nu los op elkaar liggende platen krijgen, 
indien deze niet vanzelf verder barstten; en dat doen zij; — en 
nog wel in heele kleine stukjes, d. w. z. des te kleiner, naarmate 
de korrel fijner was. Trouwens het feit, dat spleten en spleetvul- 
lingen voorkomen, is voldoende om aan te toonen dat het lagensysteem 
niet meer homogeen kan zijn, dat er spanningen moeten heerschen, 
en dat dus de kans al zeer groot is, dat de lagen, vrijkomende, 
gebarsten zullen blijken, en dus spoedig uiteenvallen. 
Maar wij behoeven ons immers niet tot deze physische verweering 
te bepalen: integendeel de hoofdoorzaak van het verval zullen wel 
de regens zijn. 
De klei- en leemleien, indertijd uit het bezonken materiaal ont¬ 
staan door druk, en waterverlies, en velerlei chemische omzettingen 
(vorming van bitumen, van pyriet enz.), ondergaan, wanneer zij aan 
de oppervlakte weer met water en lucht in aanraking komen, weder 
veranderingen, die gedeeltelijk tegenovergesteld zijn aan die welke tot 
de vorming aanleiding gaven. Zij nemen weer water op ; d. w. z. 
de erin voorkomende kleiachtige stoffen; de afgezette kalk lost 
weer op; pyriet oxydeert weer tot ijzeroxyd onder afscheiding van 
1) Deze gedachtengang, reeds ruim 1 jaar geleden op schrift gezet in een 
Rapport aan den Directeur van Landbouw, — vindt een eigenaardigen steun 
in de beschouwingen van Dr. Elbert, naar aanleiding zijner palaeobotanische 
vondsten gedurende de medio 1907 gehouden Selenka-expeditie. Deze geoloog 
neemt aan, dat in oud-diluviaanschen tijd de temperatuur op Java 10° C. 
kouder is geweest. 
De door mij als mogelijk veronderstelde koude tijd zou echter in een veel 
ouder tijdperk, n.1. minstens in het midden-mioceen vallen; mogelijk echter 
nog vroeger. 
J 
