HISTORIE 
ArifcH: 
A:i.3. 
cap. 'ii. 
Plin: H: 
N.l.it.c.8 
Plin: H: 
N:1.2i. 
cap. i2. 
Kolumcl. 
R. R. 1. 9 . 
c. 16. 
Plin: H: 
N:). 21. 
cap i 6. 
V A 
II. B Y H A N G S E L. 
Van het VVafch. 
E | E naam van Cera , welkby de Latijnen 
* wafch beteekent, is van de Grieken ge¬ 
nomen , die het Keros noemen; ’t zy oft van 
keranein, dat is beforgen, gelijk het Ifidorus 
behaaght, oft van Kajeftai radioos, om dat 
het van de ratendoor ’t vier gefmolten , ge¬ 
maakt wert; oft van’t Arabife woort T dat 
by de Arabiers wafch, en by de Hebreen een 
muer beduit: En voorwaar de raten van ’t 
wafch zijn als mueren , binnen welke deho- j 
nigh gefloten is. Het wort na ’tgevoel van 
Galetms Maithe ghenoemt, welk woort ei- j 
gentlijk het gefmolte alleenlijk toege-eigent i 
wert, maar ’tkan nochtans het harde mede I 
gedeelt werden. Ar/Jtoteles heeft gefeit dat) 
het van de Byen uitten traan van de bomen 
gemaakt wert. Plimus dattet uit bloemen van I 
• alle bomen, planten en kru iden gehaalt wert, 
uitgenomen de Rumex oft fcherpe Klaver, 
en "de Equinopus oft Paarts-voet. ( andere 
verftaan de diftels,oft een geflagt van doorn) 
Hy doet’er by datte braam mede qualijk 
van fommige uitgenomen wert/ de brem op 
de felve plaatfen wallende, van de onvrugt- 
bare bies) om dat in Spanjerj veel honigh , 
na de bramen fmaakt. Ik meen ook de Olijf¬ 
boom qualijk uitgenomen wert, (op andere 
plaatfen beveiligt hy dat) want hetis feeker 
dat in’t groeijen van de Olyven veel honigh 
gemaakt\vert. Van de Lampfana hebben 
wy by l\plurnella. De wijsvan 't bearbeiden 
ftaatby / Iri/toteles . Sy bekruipen de bloemen 
eerft met haar voorfte pootjes, diefe lichtjes 
bereiden; dan wrijven en vegen fy haar mid¬ 
den af: ten lellen leggen fy het fapvan de 
bloemen ’t geen fy met haar fpog bereid heb¬ 
ben op de dyen van haar achterftè pootjes, en 
de grootte van een ert bekomen hebbende, 
keeren fy fo beladen weder naar haar wo¬ 
ning,gelijk Moa/èrarverhaalt. 
Op wat wijs het weder uitgeparflwerdt, 
heeft Columella befchrevcn. Het overblijffel 
feit hy , van de raten, na datfe keurlijk met 
foet water bevoghtight zijn , word in een 
koper vat geworpen , en daar water by-ghe- 
daan zijnde wordenfe met vuur gefmolten, 
dat ghedaan zijnde, wort het wafch door 
flroye horden oft matten gegoten, en fo we¬ 
derom geheel gekookt, en het water eerft 
weg gedaan zijnde, tot fodanige vormen ge¬ 
goten als men begeert. Plimus leitkorthjk 
aldus:Het wafch wort gemaakt van de uitge 
parfte raten, die eerft met water gefuivert, en 
dry dagen in den donker gedroogt zijn, den 
vierden dach met vuur in een nieuwe aarde 
pot met water bedekt gefmolten zijnde, wort 
het door korven ghegoten; daar na wort het 
weder in de felve pot en water gekookt, en 
daar na in kout water gegoten, in vaten die 
met honighrondombeftreeken zijn. 
Van de plaats valt met veel tefeggen. 
N D E NATURE 
Daar Byen zijn daar is wafch. In Korfika 
was het eertijts fo overvloedig datfe voor een 
bede an de Romeinen, hondert-duifent pon¬ 
den (Livius Helt twee-hondert ) betaalden. 
Uit Rufland, en Mofcovie wort het by na 
doorganfch Kriftenrijkvervoert.Omtrentde 
Stad Mombazza is het overvloedigh. Van Krar.m'u! 
Kjanïzjus wort verhaalt dat de Lijflanders het 
voor vuiligheit weg-wierpen. Delnwoon- 
ders van de Rivier Senega kennen ook noch 
fijn gebruik niet. 
Tot fijn aart behoort , dat het door de 
warmte van de Son wit wert,daar het vleefch 
fwartaf werd, dat het geronnen donk er, en 
gefmolten klaar is, en dat het lichtlijk door 
de warmte fmelt; en ten lellen dat het licht- 
lijk met Oly, met Wijn en water befwaarhjk 
gemengt wert. De oorfaken lie dieby Aldro- 
vandus. 
Het geeft ons een groot ghebruik inde 
Genees-konft, m’t fchrijven,bootfen, fege- 
len, tot beeld-werk, en t’famen lijmen, in’t 
lichten, en andere. Het is enigfins in t mid¬ 
den van de verwarmende, verkoelende, ver¬ 
drogende, en vogtmakende. Hetheeftge-Gal.dc 
lijk Galems fchnjft iet papachtighs, en van Sim F l. 1.7. 
dikke deelen. Daarom is het als de Hof van 
andere genees middelen , en worttotte t’fa- 
men-fettingh van plaallers, en falvenghe- 
bruikt : Het wort inde rode-loop meteen 
gebraden appel ingegeven, en op de blote 
fenuwen, en pefen gheleit. Een doek met 
wafch beftreeken en heel warm opgheleit, 
beneemt de pijn van de verkonde leden. In 
de geelfugtmet wit van een ey hart gekookt, 
eneenige greinen fafFraan, en zyroop vanall- 
fen worden daar van heel goede pillen ghe- 
I maakt, en ghebruikt. Sy verwekken veel 
' dorft. Het geeft ook Oly, diein’tverfagten 
der gefwellen, en in pijnlijk water-maken 
I leergoetis, befie fijnbereidmgh bydeStof- 
J fcheiders. Van fijn verbafteringh, en ver- 
1 wingfalop een ander gefproken werden, als 
ook van ander gebruik. 
1 Daarzijneemghegheflaghten van wafch: Onder- 
j Daar «natuurlijk, engebootft. Aldrovandus lchcld - 
i heeftlndiaans gehad,dat geel, groen, root, 
en fwart was, fo hard als Heen, ’t welk wy by 
A. fyjta lefen van de Lakka gemaakt te wer¬ 
den. Het loffelijkfte is vers, vetachtig, fui- 
ver, ruikend als den honigh. Dat van Pon- 
tus oft Kreta. Het Pontife fo wy Galenus ge¬ 
loven is om de bloemen van den alflem bit¬ 
ter. By Plimus is het Punife ’tbefte. pi>o:H:N: 
chnmp maakt dat het alderbefte) Hetnaafte éI ' c ' 1+ ' 
dat heel geel, en van honigachtige reuk is: 
Hier van feit fleem dat de falvenangenamer 
zijn die na wafch, als die na fafFraan ruiken: 
(want fo moet men lefen, en niet, na aarde) 
zuiver enuit Pontus, ’twelk, feit hy, won¬ 
der is dac het beftaat onder den vergiftiti- 
ghen honig. Daar na het Kretize, want dat 
heeft veel propolis. Na defedat van Korfi¬ 
ka, dat uit de Palm-boom gemaakt, enghe- 
meent wert de kraght van een genees-mid- 
del te hebben. 
riaits. 
Het 
