Moufer; 
1. c. 
13S HISTORIE VANDE NATURE 
oftghekapt, oft gheplant, een quade fachte 
vettigheid groeit, (by de Ëofch-planters Al- ! 
btirne ghenoemt) welke de eerughfte Hof 
van dele wonnen is : Maar hoe de bomen 
drogher, bitterder, olyachtigher en harder 
_v.ijn , hoe fy ghelooft werden meer van de 
Teredo bevrijd te zijn. Somtijds befchadi- 
ghen fy ook de Sypres , de Okker-noot , 
de Pok-hout en Lmde-boom. Le wijs van 
haarvoortteeling in t hout ïsdiergelijic : De 
mcefte groeijender in, maar komen met van 
buiten in, en verteerenal hetmergh, fodat 
fy haar voortgangh nemen uit hetgeen waar 
uit fy beltaan. De (hoffelijke en bygevoeg- 
de oorfaak, is de foete en voedtl'ame voch¬ 
tigheid van ’t hout met verrottingh befmet, 
ghelijk uit de (lijmerighe vochtigheidt de 
■wormen in ’t ghedarmte groeijen. Die foe¬ 
te vochtigheit verrot tut twee oorfaken, te 
weetendooronghematigheiden fcheidingh 
van ’t gheheel : Door de onghematighetdt 
wortdehoedanigheit bedorven. Door won¬ 
den vloeit niet alleen het ingheboren vocht 
uit, maar de vremde, die door reghen en 
milt daar in valt , doet de felve verrotten. 
In de oude vofe en verdorde bomen, zijn de 
wormen meelt, fo om dat het wortel-vocht 
daar meer vermindert, alsomdatde onghe- 
matigheit, warmte, en vremde vochtigheid 
meerder angroeijen , gelijk dikmaal de ou¬ 
de Menfchen van een vuil fchorft, luifen en 
ghewormre ghequelt werden. Het hout dat 
in de Maan lcit krjjght haaftigher wormen, 
om de al te grote vochtigheit van de locht, j 
en in de Son om de al te grote hitte, maar 
die van binnen groeijen komen ,op alle tij- j 
den voort: die van buiten komen, groeijen 
uit het faat van de Mugghen en Vheghen,: 
en dat ghemeenlijk in de Lente en Somer, 
maar ’s Winters vriefen fy doodt. De I 
locht en de aardt hebben hier ook groote 1 
kraght: Want het Ycrlantfe hout rot heel 
felden , uit de kraght der aarde, ghelijk 
ook dat vap Arabia door de kraght der 
locht. 
II. STIP. 
V<m de Heefter-Wormen. 
D E Heelter-wormen quellen de Wil- 
ghe, de Eyken-Heelters , de Jene- 
ver-boom , een gheflaght van Bramen, en 
andere dierghelijke. In de lage Wilge-bo¬ 
men infonderheid als de botten uitlopen) 
worden fomtijts eenige rolen gevonden die 
vol wormen (teken, gelijk ook in de bladeren 
van de Maflix-b'oom. 
Van de Ilex oft Eerds-velds-heefters (feit 
Qumquerantu') zijn twederley gedachten, het 
een boomachtig, het ander een kleine Hee¬ 
lter , anderhalve voet hoog: Het is heel bhj- 
groen. met glat-blinkkende bladeren, ron¬ 
dom mettandtjes befet, enrijft meteen fpier 
op als een Rofe-boom, en heeft by de onfe de 
naam van Fagusoft Beuke-boom bekomen, 
hoewel het geen gelijkenis na de felve heeft. 
Het komt wel op vlakke plaatfen voort, 
maar die evenwel opghehoocht zijn, en op 
kleine droge onvruchtbare heuveltjes. De¬ 
ie Heefters int midden van de Lente met 
den regen bedauwt, brengen haar grein op 
dufdamghe wijs an den dach. Daar fich de 
onderfle (teel in twee takken verdeelt, komt 
m t midden van beide yet rondts voort, 
fo groot, en ge verwt als een Erweet, en dat 
noemt men de Moeder, om dat de andere 
greinen daar voorts uitkomen ; doch yder 
heuvel heeft meed vijf Moeders, welke in ’t 
begin van de Somer en hitte,een menigte van 
heel kleine wormen voort-brengen,en inden 
top verfwakken .Defe nieuwe vrugt die wit is 
kruipen alle na de hooghte : maar als defe 
wormtjes omtrent de bogten van defe groei- 
jende (print komen,vallen fy af, en opwaflen- 
de, worden fy fo groot als geers: daarna meer 
angroeijende , verandert haar witte verw in 
afchgrauw, en nu ghelijkenen fy niet meer 
een dier, maar een erweet. Dan worden die 
greinen welke nu rijp , en vol gheverwde 
Wormtjes zijn by een vergadert: En als fy 
tot de Koopluidenghebraght werden, word 
haar vel door lijn tengerheid gefcheurt: Deie 
Wormtjes, die fonder dop zijn, gelden een 
Rofenobelhet pond, maar die noch ten deel 
ande dop val! zijn, niet meer als een vierde¬ 
deel van een Nobel: Ondertuffen legghen 
defe Wormtjes onbeweeghlijk en als dood : 
Maarfo haait de rechte tijdtan-komt, wor- 
denfeopeen linnen laken in de Son gheleit, 
dan beginnen fy door de warmte weder le¬ 
vend te werden,en tragten weg te lopen,maar 
worden van de toeiienders die daarghedue- 
rigby zijn, weer midden m’t laken gefchud, 
fo lang tot dati'e derven, met fo groten ange- 
naamheidvan reuk, gehele dry dagen langh 
terwijl dit ghelchiet , dat fy den reuk van 
Civet, Amber, Mufkus,en de bloem van de 
Citroen boom, niet wijken. Maar die grei¬ 
nen welke de fnedigheid van de vergaderen¬ 
de ontfnappen, veranderen terftondt 111 een 
groot getal ghevleugelde dieren,en kiefen de 
locht. Daar is angemerkt dat op eenjaar in ’t 
ftene veld van Art date, defe Wormen op elf 
duifend goude Kronen ghewaardeert zijn. 
Dit feit Qilnquermius. 
De felve wijs van Scharlaken-grein te be¬ 
reiden , wort noch by mijn tijde (feu I\arotus 
JQuJitu) in Narbonne, en Spanje ghefien : 
want fy hebben haar plaatfen onder den blau¬ 
wen hemel, maar een weinigh verheven ge¬ 
maakt , die fy met linne laken befpreijen, en 
daar die greinen op uitftorten, daardetoe- 
fienders met (lokjes in ’t heetile van de 
Somer gheduerigh byfitten, en de hoeken 
van de Lakens fchudden , om de uitkrui¬ 
pende wormtjes naar het midden te ver¬ 
drijven : Maar Petrus , Bel/onius L. i.Ob- 
fervat: Cap. 17. verhaalt een andere wijs om 
het Scharlaken - grein te bereiden : Het 
Scharlaken-grein (feit hy) komt in Kreta 
overvloedig voort,fo dat de herders en kinde¬ 
ren dat vergaderen.Sy vinden dat in de maant 
Junius 
