58 JORDAN, INSTINCT EN „FREMDDIENLICHE ZWECKMäSSIGKEIT . 
migen, omdat zij over het hoofd zien, dat het negeeren van een 
probleem niet hetzelfde is als zijne oplossing. Systemen van bij 
elkander passende deelen bestaan nu eenmaal naast het losse 
gebeuren in physica en chemie. Anderen achten zich gerechtigd 
om van een ,,schijnprobleem” te spreken, omdat zij meenen uit 
de kennisleer af te mogen leiden, dat iedere relatie van hoogere 
grootheidsorde, dan het verband tusschen oorzaak en werking, 
subjectief en niet objectief is. Hun heeft WASMANN in het aan- 
gehaalde citaat geantwoord; en toch meen ik ook dit antwoord 
te moeten aanvullen. 
WASMANN zegt: men moet òf alle samenhangen erkennen òf geen 
enkele. Wat is een samenhang? Onze zintuigen werken slechts analy- 
tisch. Zij maken uit de ons omgevende continuïteit eene veelheid van 
teekens; meer niet. Ons innerlijk waarnemings- en denkvermogen 
maakt uit deze teekens door eene reeks van synthesen (onderling en 
met vooraf gegeven of verkregen begrippen) de innerlijke conti- 
nuïteit, de wereld, zooals wij haar zien. ledere samenvatting, iedere 
relatie is dus slechts subjectief. Eischt men eene absoluut objec- 
tieve wetenschap, niet slechts geldig voor de wereld der verschijn- 
selen van den mensch, dan stake men elk empirisch onderzoek. 
Dat zal niemand willen doen: immers de taak der natuurweten- 
schappen, is het in de wereld der verschijnselen met hare „subjec- 
tieve relaties” orde te brengen. De vraag is echter, of de verschil- 
lende samenhangen, die wij als de ruggegraat van die wetenschap 
bezigen, van gelijke betrouwbaarheid zijn. „Subjectief” beteekent - 
niet phantastisch; natuurwetenschap blijft toch wetenschap, omdat 
de relaties, om welke het gaat, steek houden. Wij behoeven als 
natuuronderzoekers er niet over na te denken, wat causaliteit is: 
wij zijn gedwongen zekere toestanden, die elkander in den tijd 
geregeld volgen, als noodzakelijk met elkander verbonden, als 
oorzaak en werking te denken, en deze denkdwang past bij de 
ervaring. Welnu, ook de relatie van hoogeren aard, n.l. van grootere 
getallen van causale factoren en ketenen, allemaal onderling, en 
tot een gehéél, is een denkdwang, die bij de ervaring past, die 
steek houdt en dientengevolge wetenschappelijke waarde heeft. 
Wij zijn gedwongen sommige systemen als éénheid, als zndividuen 
te denken, en de ervaring leert, dat deze (levende) systemen uit 
deelen, uit causale ketenen bestaan die, (conform met ons logisch 
