JORDAN, INSTINCT EN „FREMDDIENLICHE ZWECKMÄSSIGKEIT”. 59 
begrip), bij elkaar passen, d. w. z. elkander aanvullen, tot hetgeen 
wij leven, dus individualiteit noemen. Reeds de pathologie bewijst, 
dat het gehéél geen fictie is. Eene zekere som-van deelen moet 
inderdaad aanwezig zijn, wil leven tot stand komen, en is ook bij 
ieder individu aanwezig. 
Deze afleiding toont ook aan het verschil, dat bestaat tusschen 
de moderne leer van de „planmatige” causaliteit, en de oude 
teleologie. De teleologische opvatting kon tot wankelen worden 
gebracht, door enkele „dysteleologische” verschijnselen, door 
niet doelmatige deelen. Onze stelling beperkt zich tot de ervaring, 
dat, hetgeen minstens noodzakelijk is, minstens aanwezig moet 
zijn. Zooals de oude leer door eene disharmonie ontzenuwd 
werd, zoo wordt de nieuwe leer door ééne harmonie noodzakelijk 
gemaakt. Er blijven nog enkele mogelijke tegenwerpingen te bespre- 
ken. Hoe grooter het getal van causale factoren en ketenen de 
relatie van de hoogere orde omvat, des te moeilijker wordt het 
oordeel over deze harmonie. Steeds is het denken in eenvoudige 
causaliteit betrouwbaarder, alhoewel ook hier „post hoc, propter 
hoc” fouten genoeg voorkomen. leder politiek stelsel openbaart de 
moeilijkheid van dit synthetische, dit driedimensionaal denken 1), 
Geen wonder, dat sommige menschen foute relaties niet van echte 
weten te onderscheiden, heel vaak ook daardoor, dat het begrip 
„geheel”, niet voldoende gedefinieerd was. Als men ons tegen- 
werpt dat ook een rivier een geheel is, dan vergeet men hierbij, 
dat tusschen de rivier (als oorzaak) en den regen, die op den 
berg valt, waar zich de bron van de rivier bevindt, niet de minste 
relatie bestaat. De causaliteit der physica verklaart dan ook het 
ontstaan der rivier als „meest waarschijnlijken toestand”. Niet zoo 
het leven: Als .er slechts die causaliteit bestond en alle samen- 
loop van causale ketenen was toeval, dan zoude er volgens de 
kausrekening niet geleefd kunnen worden. Ik hoop aangetoond te 
hebben, dat het ,,planmatige” (en WASMANN heeft het feitelijk over 
het „planmatige”) geen schijnprobleem is. Trouwens wij zijn over- 
tuigd, dat hij,-die het probleem niet wil zien in het bij elkaar 
passen van de deelen in het levende systeem, niet meer van een 

1) Het gewone denkproces bestaat immers punt voor punt uit enkele 
subsummaties (synthesen). Het opvatten van vele relatiën kennen wij alleen 
bij het werk van genieën. 
