] Galenus. 


LIB. VI. DE 
incrementum fumit , uttota in glaciem fu- 
peromnem gradum frigiditatis abeat. 
Cujus diverfitatis aliquam nobis viam ad 
indagationem caufarum przbet conformis ex 
plumbo effellus , quem ponit Galenus 9 de 
Simpl. med. fac. quippe aquam frigidam & 
plumbo agitatam, in vafe item plumbeo fri- 
gidiorem multo fieri;uti & oleum, vinum, & 
quemcunque liquorem afferit; quod nimi- 
rum plumbi naturz tribuendum eft aquez 
ac terreftris fubftantiz , frigidi ac humidi 
fecundo gradu. 
Verüm cum hoc Sa/ifnitri miraculum illo 
tanto majus fit , quantó effectus ejus prodi- 
giofior; Certe quomodotam cum igne, quam 
cum aqua affines pre[tet adeo contrarias, & in 
extremo, at cum igne ignis fiat , cutn aqua ve- 
ro aquafrigidiffima, ea qua par eft diligentia 
qua in 
plumbeo 
vafe agita - 
ta frigefcit. 
indagandum duxi. Qui Naturam penitius, 
rimatusfuerit, is omnia fer contrariis qua- 
Jitatibus effe praedita, comperiet. Itaque 
idem potefl haud dubi diverfa operari, quod 
in medicinarum fimplicium operationibus 
luculenter patet, Ga/ezo etiam auctore ; & 
pretereaunum & idem non balet eandem ra- 
tionem in agendo € patiendo iuuuam rem quam 
hbalet ad aliam. Utrarumque enim actio dc 
reacio fiet , fed diverfa : ut falismitri ad 
ignem , & falisnitri ad aquam. Et in his tri- 
busSuppofitis tota horum effe&uum falifui- 
£ri dioerfitatis ratio confiftit , uti recté Zac- 
cius notat. 
Quz ad explorandam difficultatem , pla- 
Galenus. 
Baccius. 
Experi- 
qenta. 
né caufa manifefta in o/eo , in quo triplicem 
ad propofitum noftrum experimur diverfi- 
tatem. Oleumcum aqua nunquam commifce- 
tur, caim vino melius , cus /ixivio fit unum 
corpus , & illud acre & calidz facultatis , ob 
fubítantie nimirum conformitatem , vel 
diffenfionem , quam habet cum uno , & non 
Cw abu- cum alio. Sedde ca/ce magis confona funt 
mius). ad rem noftram exempla, quz actu frigida, 
Gi vive ram potentia tota eft ignis. Ca/x aquá infusà dis- 
E folvitur ,acfummo ebullitfervore: o/eo ad- 
dum». moto vel infufo non mifcetur: imó fi tan- 
sluist. dem diffolvatur, fervat fuas vires, & à Me- 
dicis cum oleo ufurpatur pro cauftico. $i 
vero calx cum albumine ovi adhibeatur , re- 
pentinam videbis fieri invicem agglutina- 
tionem: Ca/x enim adeo in fetotum abfor- 
bet albumen ut illico adurat ipfum, adeoque 
fiatutfi ipfo momento temporis adhibea- 
tur, glutinum confra&to vitro five teftaceo 
vafi applicatum tenaciffimum reperiatur. 
Quorum omnium cau(a tum ad contrarias 
ejufdem rei qualitates referenda eft, tum 
ad diffimilitudinem diverfamque rationem 
quam idem habet cum una re & cum alia 
in agendo & patiendo. 
EX Sedut ad calcem aquá frigidà millam vedea- 
adaffafam nus. Calxinfusà, veladmotá fubter , aguà 
aquam ig- dz 1 i i 1 ili Ag 
XN diffolvitur , ac incalefcit ob diffimilitudi 
NITRO. 327 
manifeflam caufam , ob pugnam , quz excita- 
tur inter hzc duo contraria, aquam & cal- 
cem ; five melius, inter igneas calcis par- 
tes, & frigidas aque qualitates. Nam aqua 
incalefcens à parte ignea calcis, ftatim e- 
vaporat; vapores multiplicati dilatant , im- 
pulfuque fuccedentis aquz , pellunt quem 
proximéattinguntaérem. Sic pars partem 
pellit, aér facillimé evolat, aq4a fuccedit 
in poros , & ufquequaque per minima, ne 
detur vacuum. Hincaqua incalefcit ,inca- 
lefcit & ca/x , educta calorifica qualitate e- 
jus de potentia ad actum. Ca/x diffolvitur 
fejun&is ejus particulis, ac egza & aquz va- 
pore penetrante totam. 
Atveró calx cum oleo non excitatur ad ul- 
lam actionem & pugnam; quia habent in- 
vicem aliquam communionem ; unde o- 
leum quia non eft vaporabile , facilé cum 
| calce unitur, fervat illifuas qualitates , & in 
fua acrimonia vifcofitatem. 
Atalbumen eft & ipfum vifcofum & non 
'Vaporabile,fed obappofitas ca/ci qualitates 
fuas frigidasatque humidasadmotum facit 
| exhalare calcem , in cujus poros non fucce- 
| dentealbumine, quia albumen non evapo- 
| rat, calxrepenté fetotam immergit & con- 
icorporat infe albumen, ne detur vacuum, 
[atque ipfo momento temporis trahit quo- 
| quefecum agglutinatque in ea forti unione 
| partes confracti vafis. 
| Perhzc exempla jam de coztraris falis- 
| nitri facultatibus minor videri poterit diffi- 

Ln denere falfugineorum effe , unde facilé in 
(aqua folvitur, & de hoc non eft dubium. 
| Porró ex effectibus adeo diverfis cum aqua 
| &cum igne, plané patet Sa/nitrum tranfire 
( & folvi in aquam fimpliciter ; conflagrat autem. 
non fimpliciter , fed mediante fomite fecum, 
quod eft fulphur , quod eft fubftantia ac vir- 
tute igneum , & mediante carbone , qui 
exficcat nimiamfalifnitri humiditatem, at- 
temperatque pulverem ipfum , ut confla- 
gret facilé. Ergó fatendum eft, SaZfnztri 
Julflautiam partibus conflare contrariis, aqueis 
quidem plurimis frigidifque in a&u , unde 
totum fatifcit in aquis: & partibus fubin- 
de igneis atque acribus un&tuofifque , quas 
fibi ex fimo.& ejus acrimonia contraxit , & 
perquas eft in potentia ad ignem. Penes 
hanczature Salisuitri con[litutionemxedden- 
da eft ratio ad illas difficultates : Primum, 
unde eft , quod Sa/nztrum ardens tam magnam 
faciat violentiam ac vaftum impetum ? Dein- 
dé cur affufum in aquam eam refrigeret tam. 
repenté , imo frigidzórem ftatim reddat i- 
pfam guam fr glaciesaffunderetur ; quod yi- 
detur contrarium, cüm glacies fit fummum 
frigidorum, &$Salnitrum conftet partibus 
igneis? 
Ad hasdifficultates prater Sa/zsuitri natu- 
ralem difpofitionem ad zguem, & ad aquam, 
utro- 

Csp.lE. exiguum temporisfpatium, tantum frigoris | nem fubftantiz , ut vult Fracaflorius. Adde Fracafto- 
rius. 
Salisnitri 
vis ej po- 
tentia ex 
nafiet nonnullis rerum experzmentis : & fa- |cultas. Primüm quidem videtur Sa/uztrum plicatwr. 
Ratio zant$ 
nitri impe- 
tus cum 
fulphure, 
& cur in 
aqua nil bo- 
vum praftet, 
fed frigidis- 
. imam rz4- 
dat. 












