






LIB. XII. DE ARTE VITRIARIA. 
Cap. I. malleo inductilem degeneraffe reperies; re- 
liquam veró partem arfenico immunem fri- 
giditate reftitutam facili negotio lenta & 
malleabilis evadet. Spectatur in hoc expe- 
rimento mira quzdam in priftinum ftatum 
£ris reductio; fi enim zsin fragilem ftatum 
arfenici ope reductum borace faturaveris, 
idin priftinum zris ftatum mox reftituetur. 
Utriufque effectus fane exotici caufam fi 
quzras: Dico primo, zs in fufioneconftitu- 
tum, & arfenico imbutum, hujus acrimonia 
& excellenti ficcitate , omni humiditate 
exui; unde glutine confumpto , partes difu- 
niri, & confequenter zs morbidum & adin- 
flar vitri fragile evadere neceffe eft. Hoc 
tamen fi borace imbueris, mirum di&tu , fta- 
tim inpriftinum ftatum reducetur ; quia z- 
ris mollitiem , quamarfenici ficcitas abftu- 
lerat, eandem borax ei reftituit. 
$. II. 
Devitris, qu£ Amaufa C; Encaufta 4u: Smal- 
ta vu/gó vocant, eorumque operilus. 
NIB in Vitriaria admirationedignius 
Occurrit $ma/to , quod nonnulliamaa- 
Jum, Greci vyxavzo, encau[lum vocant ; Ger- 
Diis manià facili fufione id vocanc 
wn glafi/ Artificia que indeemergunr 
"m". — gftimatione funt, ut apud Reges & Princi- 
pes non habeatur in pretio cimelion, fiveea 
fuerint numifmata,five annuli; (ive horolo- 
giorum thecz, quz non encaufticis colori- 
bus pingantur; opus fane plenum .admira- 
tione ob tantam colorum nitidi(fimorum 
varietatem. 
Si enim peritum & ingenio pollentem 
ipewa-  Artiftam nacta fuerit eyxauzezcíaa, certa 
le omnia gemmarum lapidumque pretiofo- 
rum artificia, five colorum varietatem, five 
fplendorem fpectes, longe fuperent. Lapi- 
desquoque inde effici , Orientalibus mul- 
t lucidiores nitidiorefque, vifuique gratio- 
resfunt. Eftipgitur $ma/tum vitreum corpus 
mundiffimum , non tamen uti vitrum dia- 
phanum aut tranfparens , fed diverfis colo- 
ribus fplendidiffimis opacatum. 
Siquzras, qua arte hujufmodi ezcauflafeu 
Jmaltaparentur? Dico exomnibus merallis 
idexcoqui poffe;cum enim metallum quod- 
piam in calcem vel terram redactum fuerit, 
ea vitriariorum fornacum ollisimpofita , z- 
ftuantiffimi ignis violentià , torta tandem 
in vitrum evadit mundum , non tamen dia- 
phanum & tranfparens , etfi ab omni meral- 
lorum quz prius inerat corporis impuri & 
nigri fzculentia, liberum & immune. Con- 
fumptis ergo ignis vi impuritatibus, effen- 
tia illapura exvitro elucet coloribus jucun- 
diffimis & pretiofis, quafi inclufus cryftallo 
puro igniculus , quale quid fpe&atur in ele- 
Cro &carbuncilo. Sma/raveró prout peri- 
té elaborata funt, pracellunt. Latet itaque 
in calce metallorum quidpiam luci purz 



Modus en- 
£Aatffa. proc- 
parandi. 
473 
(fa vvitrea exurgit ; fimilitudo quedam pul- 
icherrimz Mundanz maffz noviffimis in- 
ccendiisab omni forditie expurgatz in gem- 
meam gloriam conflatz. Sed jam adhujus- 
modi fmaltorum five encauftorum confe- 
(&ionem progrediamur. 
| Calx Veneris five zris in vitrum viride Encau- 
dgniumyifuforia dabit fma/tum obfcurum, 7, or 
maxime fi fumo vitietur; purum autem ex- 
icellenti viriditate przditum confequeris, fi 
,calcem Veneris cum aqua falfa, feu muria 
(in marmore conteras levigefque adeó exa- 
(cte, ut digiti tatum non offendat ; deinde 
[aquis dulcibus puris toties abluas , donec 
nullz amplius fordes in aqua deprehendan- 
tur ; debet autem hoc fieri aquis a&u calen- 
tibus ; calx fic elaborata funditur in vitrum 
perfectius fufibiliufque feu mollius, quam 
fi abfque lotione & contritione eam con- 
flaffes. 
Eadem ars eft Calcis plumbi, Jovis, Lu- Encuta 
E L varii coloris 
nz , hifi quod calces diverforum metallo- ex calee ts. 
rum , diverfórum colorum amaufa przbeant ; zr. e» gf. 
Et primó quidem p/umZum& ferrum fulvum 
dant amaufum ; Stauzum allum & candidif- 
fimum s argentum ceruleum ; quz invicem 
varié commixta , ingentem coloratorum 
Ímaltorum varietatem efficiunt. Sed jam 
quomodo & qua ratione inde conflentur, 
exponamus, 
Conficitur lezezüs omnigenei coloris 
fmaltum , partim in longa fila , partim in 
virgas autrotundas maffas traductum ; qui- 
bus potiffimum utuntur ii , qui vitriariam 
artem ad lampadem exercent : ex quibus 
tum coronas precarías, tum ornamenta mu- 
liebria , inaures, annulos , flores tantà va- 
rietate conficiunt, adeó naturalibus fimiles 
gemmas, ut fubinde quoque peritorum o- 
culos fallant; V ideas híccora/Iza, ametby- 
flina , adamantina , fmaragdina , eryflallina, 
gemmea figmenta , vel ad ipfius naturz ,ut 
ita dicam, invidiam elaborata,tanto fplen- 
dore , commiftorumque ad invicem colo- 
rum diverfitate , ut ea ad Indos Barbaros 
tranflata, comparatione eorum aurum , ar- 
gentum, gemmafque nil reputarint. Ex hu- 
jufmodi fmaltis figuras & imagunculas o- 
mnis generis conflant. Omnem admira- 
tionem fuperant pennarum ex fübriliffimis 
fmalti filamentis confecti fafciculi , quos 
nifi vilitas obftaret materi , Regum Prin- 
cipumque pileos ob fplendoris excellen- 
tiam & filamentorum nitidiffimorum de- 
corem non dedecerent. Omnia tamen hzc 
nullo fornacis beneficio, fed folo lampadis 
ufü conficiuntur. Verüm quia res vifu di- 
gna eft, modum procedendi paucis defcri- 
bam.  Lucernam inftruunt digitalis craffi-. Mus 
tieielychnio inflructam, quam ante fe men- 7, 4 
fz impofitam tenent ; deinde fmaltea fila Iucrzav. 
feu virgas lucernz flatu, in longum flam- 
meumque radium diductz apponunt, qui 

haudabfimile, quod igni purgatum in $za/- 
TOM.Il. 
tantz efficaciz eft, ut quafi in momento 
000 Ímal- 


